Στα απόνερα της αποικιοκρατίας [Αντωνόπουλος Γιάννης, efsyn.gr, 26/09/2026]

[ramirez]

Στο πολιτικό θρίλερ που εκτυλίσσεται το 1960 στο Κονγκό, η αποικιοκρατία επισήμως αποχωρεί, όμως το χρήμα, η βία και η εκμετάλλευση αρνούνται πεισματικά να φύγουν.

 

 

 

 

Η ελληνική κυκλοφορία του «Κατάνγκα» των Fabien Nury και Sylvain Vallée είναι κατά τη γνώμη μας η πιο ενδιαφέρουσα ξένη έκδοση του φετινού εκδοτικού προγράμματος του Μικρού Ήρωα. Πρόκειται για την τριλογία που δημοσιεύτηκε αρχικά από την Dargaud μεταξύ 2017 και 2019 και κυκλοφορεί πλέον συγκεντρωμένη για το ελληνόφωνο κοινό σε έναν τόμο 200 σελίδων. Παρότι πρόκειται για μυθοπλασία, το υπόβαθρο είναι η ιστορία της αποικιοκρατίας και της αποαποικιοποίησης στην Αφρική. Μια ιστορία βρόμικη και αιματοβαμμένη που δεν έχει – επί της ουσίας – περάσει στο παρελθόν ώστε να «ιστορικοποιηθεί» και να ξεκινήσει η διαδικασία επούλωσης.

 

Καλωσήρθατε στο Κονγκό του 1960! Στις 30 Ιουνίου εκείνης της χρονιάς ανακηρύχθηκε η ανεξαρτησία του Κονγκό από το Βέλγιο, έπειτα από 80 χρόνια εξαιρετικά βίαιης ευρωπαϊκής εκμετάλλευσης (από το 1885 έως το 1908 υπήρξε προσωπικό τσιφλίκι του διαβόητου Λεοπόλδου Β’, με την κατ’ ευφημισμό ονομασία «Ελεύθερο Κράτος του Κονγκό», ενώ στη συνέχεια πέρασε στη βελγική αποικιακή διοίκηση). Στις 11 Ιουλίου, λίγες μέρες μετά την ανεξαρτησία, ξέσπασε ανταρσία στον στρατό, επενέβησαν βελγικές δυνάμεις και η Κατάνγκα, η νοτιότερη και μια από τις τέσσερις μεγάλες επαρχίες του Κονγκό, αποσχίστηκε υπό τον Μοΐζ Τσόμπε. Πίσω από την απόσχιση βρίσκονταν όχι μόνο τοπικές πολιτικές φιλοδοξίες αλλά και ισχυρά βελγικά μεταλλευτικά και οικονομικά συμφέροντα. Με επίκεντρο της σύγκρουσης την κατοχή των ορυκτών εδαφών, Κονγκό και Κατάνγκα εισήλθαν σε πόλεμο. Η κρίση γρήγορα διεθνοποιήθηκε: ο ΟΗΕ έστειλε στρατεύματα, ενώ η περιοχή μετατράπηκε παράλληλα σε πεδίο αντιπαράθεσης του Ψυχρού Πολέμου.

 

 

 

 

Σε αυτό το πολυσέλιδο κόμικς που συνδυάζει πολιτικό θρίλερ, πολεμική περιπέτεια και νουάρ, ο σεναριογράφος Nury («Ο Θάνατος του Στάλιν») αντιμετωπίζει την Ιστορία ως γκανγκστερικό φιλμ, ενώ ο σχεδιαστής Sylvain Vallée («Ταναναρίβη», «Ηabemus Bastard») αποδίδει τις μορφές τόσο ρεαλιστικά όσο και καρικατουρίστικα, ώστε να ενισχύει την αναγνωρισιμότητά τους μέσα στις χαοτικές πολυπρόσωπες σκηνές. Εξίσου αποτελεσματική είναι η σκηνοθεσία του: μεγάλα γενικά πλάνα εναλλάσσονται με ασφυκτικά κοντινά, οι σκηνές δράσης έχουν εξαιρετική γεωγραφία και η βία είναι αποκρουστική. Ο ηρωισμός απουσιάζει παντελώς (και) από αυτόν τον βρόμικο πόλεμο. Τέλος, οι παλέτες του Jean Bastide, με τη συνεργασία του Luc Perdriset (οι θερμές και σκονισμένες τονικότητες της ημέρας εναλλάσσονται με τις σκοτεινές σκηνές της νύχτας) εντείνουν τη δραματικότητα της αφήγησης.

 

Με μια εισαγωγή σφοδρής βιαιότητας, πλην όμως υποδειγματικής σεναριογραφικής δεξιότητας, το «Κατάνγκα» ανατρέχει δύο γενιές πριν από τα γεγονότα του 1960, για να περιγράψει το αιματηρό παρελθόν της περιοχής: ο κύκλος του αίματος και της εκμετάλλευσης των πληθυσμών δεν ξεκίνησε από τους λευκούς Ευρωπαίους, αλλά από πολυάριθμους τοπικούς φυλάρχους και δουλεμπόρους. Ήταν η ευρωπαϊκή ληστοκρατία, όμως, που ενέτεινε και κορύφωσε αυτό το σύστημα καταπίεσης, με επιστημονική μεθοδικότητα και καπιταλιστική «πειθώ».

 

Η μυθοπλασία του «Κατάνγκα» εξελίσσεται γύρω από τον Σαρλί, έναν ντόπιο υπηρέτη που, πάνω στην αναμπουμπούλα, έφτασε να κατέχει διαμάντια αξίας 30 εκατομμυρίων δολαρίων, γεγονός που τον καθιστά τον υπ’ αριθμόν ένα καταζητούμενο στην Κατάνγκα. Παράλληλα ο Σαρλί προσπαθεί να απελευθερώσει την αδελφή του Αλίσια, που έχει μετατραπεί σε σκλάβα πολυτελείας των λευκών. Στην ιστορία συναντάμε επίσης παράνομους μισθοφόρους, διεφθαρμένους μέχρι το μεδούλι πολιτικούς και πρώην ναζί. Ρατσισμός, ιμπεριαλισμός, αποικιοκρατία (στην εκπνοή της) και ακόρεστη δίψα για πλούτο, όλα τα κακά της ανθρώπινης φαυλότητας συναντιούνται στην ταλαιπωρημένη αφρικανική ήπειρο, με κύρια θύματα τους άμαχους πληθυσμούς της.

 

Υπό ένα καθαρά υποκειμενικό πρίσμα, βρήκαμε ενδιαφέρον το γεγονός ότι η μυθοπλασία διαδραματίζεται σε μια μεταιχμιακή εποχή: τότε που η προηγούμενη κατάσταση δεν υφίσταται πια, ενώ η καινούργια τάξη πραγμάτων δεν έχει εμφανιστεί ακόμα. Αυτό ακριβώς το μεταίχμιο της αποαποικιοποίησης δραματοποιεί ο Nury, που μόνο αναίμακτο δεν υπήρξε. Πουθενά παγκοσμίως, ακόμη και στις καλύτερες των περιπτώσεων, η αποαποικιοποίηση δεν αποτέλεσε μια ομαλή μετάβαση από τη σκλαβιά στην ελευθερία. Οι Ευρωπαίοι αποικιοκράτες καθόλου δεν ενδιαφέρθηκαν για το χάος που θα άφηνε η αποχώρησή τους, όπως το κενό εξουσίας που θα έπρεπε να ανακατανεμηθεί, συχνά με επώδυνο τρόπο (κοινωνικές εντάσεις, εμφύλιοι, δικτατορίες, διακοινοτικές συγκρούσεις που κατέληξαν μέχρι και σε γενοκτονίες κ.ο.κ.).

 

Από την άλλη, μπορεί η σημαία να άλλαξε, όχι όμως απαραίτητα και οι μηχανισμοί εξουσίας. Ευρωπαίοι επιχειρηματίες, διπλωμάτες, μισθοφόροι, τοπικοί πολιτικοί και ξένες κυβερνήσεις συνέχισαν και μετά την αποαποικιοποίηση να αντιμετωπίζουν την Αφρική ως χώρο όπου μπορούν να αγοράσουν ανθρώπους, κυβερνήσεις και ορυκτό πλούτο. Τελικά το «Κατάνγκα» είναι ένα κόμικς για έναν κόσμο όπου η αποικιοκρατία τυπικά πεθαίνει, αλλά τα οικονομικά συμφέροντα που τη δημιούργησαν παραμένουν ολοζώντανα. Και, όσο κι αν σε κάποιους όλα αυτά ακούγονται «παλαιοκομμουνιστικά», γεγονός είναι ότι η περίφημη οικονομική ευμάρεια της Δύσης δεν αποκτήθηκε ούτε εξαιτίας της ανωτερότητας του λευκού ανθρώπου – όπως υποστήριζαν οι ρατσιστικές θεωρίες του 19ου αιώνα – ούτε χάρη σε κάποια εγγενή αξιοσύνη του δυτικού πολιτισμού, παρά στη συστηματική απομύζηση του Παγκόσμιου Νότου από τις τεχνολογικά προηγμένες χώρες.

 

Το «Κατάνγκα» είναι μια σκοτεινή περιπέτεια που παρουσιάζει, έστω και μυθοπλαστικά, τα παρασκήνια της ευρωπαϊκής ιστορίας του 20ού αιώνα. Που αποκαλύπτει τι συμβαίνει όταν μια αυτοκρατορία υποτίθεται ότι αποχωρεί, αλλά το χρήμα αρνείται να φύγει μαζί της. Αυτό το βίαιο, κυνικό και εντυπωσιακά σχεδιασμένο πολιτικό νουάρ φωτίζει μια από τις πιο σκοτεινές όψεις της ευρωπαϊκής αποικιοκρατικής κληρονομιάς.

 

 

 

 

Και το σχετικό link...