Στα συντρίμμια της βαλκανικής γειτονιάς μας [Κουκουλάς Γιάννης, efsyn.gr, 12/09/2026]

[ramirez]

Οκτώ ιστορίες του Σλοβένου δημιουργού Tomaz Lavric από τα ταραγμένα Βαλκάνια της δεκαετίας του 1990, υπενθυμίζουν ότι σ’ αυτήν εδώ τη γωνιά της Ευρώπης γράφτηκαν αμέτρητα ανθρώπινα δράματα που θάφτηκαν κάτω από τη μεγάλη Ιστορία.

 

 

 

 

Πριν από λίγες ημέρες πέθανε ο Ράτκο Μλάντιτς σε ηλικία 84 ετών. Εξέτιε ποινή ισόβιας κάθειρξης στις φυλακές του Σεβένινγκεν στα περίχωρα της Χάγης, καταδικασμένος για γενοκτονία, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου. Ήταν αρχηγός του Στρατού της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας από το 1992 ώς το 1996 και το όνομά του συνδέθηκε, περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο, με τη σφαγή της Σρεμπρένιτσα τον Ιούλιο του 1995. Με τον θάνατό του, ο γιουγκοσλαβικός πόλεμος μοιάζει ακόμα πιο μακρινός, ιδιαίτερα για τις νεότερες γενιές, ενώ στην πραγματικότητα απέχει μόλις τρεις δεκαετίες. Στα χρόνια που πέρασαν από την ολοκλήρωσή του, στα ολοταχώς ομογενοποιούμενα Βαλκάνια επικρατεί σταθερότητα και μια, φαινομενικά τουλάχιστον, στέρεη ειρήνη που επέβαλε η παγκοσμιοποίηση του «θριαμβευτή» καπιταλισμού.

 

Η δεκαετία του 1990 όμως ήταν αρκετά διαφορετική. Σ’ αυτή τη σκοτεινή βαλκανική δεκαετία με έμφαση τις χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας αναφέρονται οι Ιστορίες από τα Βαλκάνια των ‘90s του Σλοβένου δημιουργού Tomaz Lavric (εκδόσεις Όλα για Όλους, 100 σελίδες). Η συλλογή περιλαμβάνει οκτώ ιστορίες («Ο γείτονας», «Βαρύ μέταλλο», «Το πουλί», «Ληστεία», «Ο εκδικητής», «Ο άγγελος», «Σκατόμυγες» και «Το ποντίκι»), που προέρχονται από τα άλμπουμ Fables de Bosnie (Παραμύθια από τη Βοσνία) (2000) και Temps Nouveaux (Νέοι καιροί) (2001) τα οποία δεν έχουν κυκλοφορήσει μέχρι σήμερα ως αυτοτελείς εκδόσεις στα ελληνικά.

 

Οι ιστορίες, ωστόσο, είχαν δημοσιευτεί από το 1999 έως το 2002 στο περιοδικό «Βαβέλ», ενώ ο Lavric είχε επισκεφθεί την Αθήνα το 1999, προσκεκλημένος στο 4ο Διεθνές Φεστιβάλ Κόμικς της «Βαβέλ», «Η Μνήμη του Μέλλοντος», συμμετέχοντας στο αφιέρωμα «Τα Κόμικς της Πρώην Γιουγκοσλαβίας» μαζί με πολλούς ακόμα δημιουργούς. Κάποια από τα έργα του αυτής της εποχής εκτέθηκαν στην Ελλάδα, σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη, το 2006 στο πλαίσιο του Διεθνούς Φεστιβάλ Ρεαλιστικών Κόμικς «Καρέ Καρέ» το οποίο διοργάνωσε το περιοδικό «Γαλέρα» υπό τη διεύθυνση του αείμνηστου Γιάννη Καλαϊτζή.

 

Γεννημένος το 1964 στη Λιουμπλιάνα, ο Tomaz Lavric συνεργάζεται εδώ και σχεδόν 40 χρόνια με το πολιτικό και πολιτιστικό περιοδικό της Σλοβενίας «Mladina» ως γελοιογράφος, εικονογράφος και δημιουργός κόμικς. Στις ιστορίες του, ειδικά σε αυτές για την πρώην Γιουγκοσλαβία, πρωταγωνιστές δεν είναι στρατηγοί, πρόεδροι, παρακρατικοί και παραστρατιωτικοί ηγέτες αλλά όσοι υφίστανται τις συνέπειες των αποφάσεών τους και πρέπει να αντέξουν όταν η καταστροφή τούς χτυπά την πόρτα. Αυτοί είναι που δέχτηκαν και το μεγαλύτερο σοκ της βίαιης και απροετοίμαστης αλλαγής που ξεκίνησε το 1989.
 

Όπως αναφέρεται και στο εύστοχο εισαγωγικό σημείωμα της έκδοσης, «οι άνεμοι των νέων καιρών, όπως παντού, από το Βλαδιβοστόκ ώς τα Τίρανα, από το Ταλίν ώς τη Λιουμπλιάνα, έχουν κουβαλήσει μαζί με τα φώτα του καπιταλιστικού παραδείσου και μαύρες σκιές, σχεδόν άγνωστες μάστιγες στο παγιωμένο γκρίζο του υπαρκτού σοσιαλισμού: πτωχεύσεις, ανεργία, εγκληματικότητα, εθνικισμός, ναρκωτικά, πορνεία, κοινωνικές ανισότητες. Πολλοί δεν ήταν σε θέση να αντιδράσουν αρκετά γρήγορα, δεν ήταν αρκετά επινοητικοί ή αρκετά αδίστακτοι για να αντιληφθούν τον ρυθμό της αλλαγής. Για αυτούς μιλάνε οι Ιστορίες από τα Βαλκάνια των ‘90s».

 

Στις ιστορίες αυτές όμως δεν υπάρχουν ούτε ήρωες. Δεν υπάρχουν καν καλοί και κακοί που θα μπορούσαν τουλάχιστον να προσφέρουν εύκολες απαντήσεις στους αναγνώστες. Αντιθέτως, υπάρχει μια πολύπλοκη κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα που τους τυλίγει όλους και από την οποία δεν μπορούν να διαφύγουν. Πόλεμος, φτώχεια, διάλυση της κοινωνικής συνοχής, τέλος κάθε βεβαιότητας και ρατσισμός είναι η καθημερινότητά τους που αποδίδεται από τον Lavric με λεπτό μαύρο χιούμορ, σαρκασμό και ειρωνεία.

 

Στα ασπρόμαυρα σκίτσα του δεν κυριαρχούν αιματοβαμμένες σκηνές μάχης, κινήσεις στρατευμάτων, σφοδρές συγκρούσεις και ανελέητοι βομβαρδισμοί, παρά το ότι είναι τα χαρακτηριστικά του πολέμου. Στη θέση τους βλέπουμε εκφράσεις ανθρώπων, ακούμε μακρινούς ήχους, αφουγκραζόμαστε τη σιωπή, νιώθουμε το σκοτάδι. «Στο φόντο αυτό, εκτυλίσσονται μικρές ανθρώπινες ιστορίες για τη βία, τη μοναξιά, τα απίθανα όνειρα, τα μοιραία λάθη και τους δυστυχισμένους έρωτες… Ιστορίες όλων μας», σύμφωνα με την εισαγωγή. Ως προς τούτο, είναι ορατή η θεματική και μορφική συγγένεια του έργου του Lavric με αυτό του Σέρβου Aleksandar Zograf που απέδωσε με παρόμοιο τρόπο και συχνά με πλούσιο συναίσθημα και άφθονο λυρισμό τα ίδια μεγάλα γεγονότα αλλά και τις ίδιες μικρές προσωπικές ιστορίες των κατοίκων της πρώην Γιουγκοσλαβίας.

 

Η ελληνική έκδοση συνοδεύεται επιπλέον από ένα εκτενές κείμενο με τίτλο «Η σφαγή της Σρεμπρένιτσα, Ιούλιος 1995» για τη θηριωδία που διέπραξε ο σερβοβοσνιακός στρατός υπό τον Μλάντιτς και τις μαζικές εκτελέσεις περισσότερων από 8.000 Βόσνιων μουσουλμάνων ανδρών και αγοριών. Το ίδιο κείμενο αναφέρεται επίσης στους Έλληνες εθελοντές που πολέμησαν στο πλευρό των σερβοβοσνιακών δυνάμεων και στις σχέσεις ορισμένων από αυτούς με φασιστικές και νεοναζιστικές οργανώσεις όπως η Χρυσή Αυγή.

 

Παράλληλα όμως διευκρινίζεται ότι «αυτή η έκδοση δεν έχει σκοπό να αποτελέσει ιστορική πηγή μέσα από την οποία να μπορεί κανείς να μάθει εξ ολοκλήρου το ιστορικό πλαίσιο αυτών των γεγονότων. Παρ’ όλα αυτά, ίσως μπορεί να προσφέρει μια κλεφτή ματιά στα τραγικά γεγονότα και το πολιτικό πλαίσιο της μεγαλύτερης σφαγής των τελευταίων εκατό χρόνων». Μια «κλεφτή ματιά» στα Βαλκάνια της μακρινής αλλά και τόσο κοντινής δεκαετίας του 1990 προσφέρουν και τα κόμικς του Lavric, χωρίς μεγαλοστομίες και ηθικά διδάγματα, με πρωταγωνιστές τους καθημερινούς ανθρώπους στη σκιά της Ιστορίας.

 

 

 

 

Και το σχετικό link...