Προφητεία, προειδοποίηση ή τρομακτική σύμπτωση; [Κουκουλάς Γιάννης, efsyn.gr, 5/09/2026]

[ramirez]

Πολύ πριν από την κατάρρευση των Δίδυμων Πύργων, οι χάρτινοι Δίδυμοι Πύργοι των κόμικς είχαν γκρεμιστεί αμέτρητες φορές.

 

 

 

 

Μετά την 11η Σεπτεμβρίου του 2001 και τα γεγονότα που (υποτίθεται πως) άλλαξαν για πάντα τον κόσμο, κυκλοφόρησαν αρκετά κόμικς με θέμα τους όσα συνέβησαν στη Νέα Υόρκη και την Πενσιλβανία. Σε κάποια από αυτά, με πιο χαρακτηριστικό το The Amazing Spider-Man #36 με το ολόμαυρο εξώφυλλο (2001), δημοφιλείς υπερήρωες όπως ο Spider-Man, ο Captain America, ο Thor και ο Daredevil βρίσκονται στο Ground Zero, αναλογίζονται την τραγωδία και οργανώνουν την αντίδρασή τους. Κάποια άλλα με πρωταγωνιστές πυροσβέστες, αστυνομικούς, ιατρικό προσωπικό και πολίτες που βοήθησαν συνανθρώπους τους κυκλοφόρησαν με στόχο τη συγκέντρωση χρημάτων για κοινωφελή ιδρύματα και οργανισμούς.

 

 

 

 

Για παράδειγμα, τα έσοδα του 9-11: Emergency Relief και του I Love New York δόθηκαν στον αμερικανικό Ερυθρό Σταυρό, τα έσοδα του Heroes και του A Moment of Silence της Marvel προσφέρθηκαν στο The Twin Towers Fund κ.λ.π. Τέλος, υπήρξαν και ορισμένες εκδόσεις που παρουσίασαν μεν τα γεγονότα αλλά άσκησαν σφοδρή κριτική στην αμερικανική κυβέρνηση για την εξωτερική πολιτική της. Τέτοιο παράδειγμα είναι το In the Shadow of No Towers του Art Spiegelman με το ανατριχιαστικό μαύρο εξώφυλλο στο οποίο αχνοφαίνονται οι Δίδυμοι Πύργοι σαν φαντάσματα. Το εξώφυλλο αυτό, μάλιστα, σε μια πρότερη εκδοχή του είχε δημοσιευτεί στο περιοδικό The New Yorker λίγες μέρες μετά την 11η Σεπτεμβρίου προκαλώντας μεγάλες αντιδράσεις.

 

 

 

 

Όλα αυτά τα κόμικς κυκλοφόρησαν μετά την κατάρρευση των κτιρίων-συμβόλων του World Trade Center. Το περίεργο είναι πως πολλά άλλα, με παρόμοιο θέμα, είχαν κυκλοφορήσει και πολύ πριν από το 2001, ορισμένα παρουσιάζοντας τους Δίδυμους Πύργους να απειλούνται από αεροπλάνα, να εκρήγνυνται, να καταστρέφονται. Δεν επρόκειτο φυσικά για προφητείες. Ούτε για προϊόντα μιας παράλογης φαντασίας. Οι Δίδυμοι Πύργοι ήταν το πιο φανταχτερό σύμβολο του καπιταλισμού, τοποθετημένοι σαν κατακόρυφα επιβλητικά στολίδια στην καρδιά του, στη Νέα Υόρκη. Είχαν ήδη δεχτεί μια τρομοκρατική επίθεση, το 1993, με έξι νεκρούς. Και οι ΗΠΑ είχαν, όπως και έχουν ακόμα, δεκάδες ανοιχτά μέτωπα σε ολόκληρο τον κόσμο.

 

 

 

 

Τέτοιες εικόνες με τους Δίδυμους Πύργους σε κόμικς που κυκλοφόρησαν πριν από την 11η Σεπτεμβρίου του 2001, συγκροτούν το εξαιρετικά ενδιαφέρον πρότζεκτ του Ελβετού εικαστικού, εννοιολογικού καλλιτέχνη Sebastian Utzni με τίτλο M-Maybe. Το έργο του Utzni παρουσιάστηκε πρώτη φορά το 2017 στη Ζυρίχη συγκεντρώνοντας 18 δισέλιδα από κόμικς που κυκλοφόρησαν μεταξύ του 1973 και του 2001 και στα οποία, πλαισιωμένοι σε ομοιόμορφες κορνίζες, εμφανίζονται οι Δίδυμοι Πύργοι να κινδυνεύουν ή να καταστρέφονται. Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, οι εικόνες αυτές είναι ανησυχητικά οικείες, «βλέπονται» πια ως προφητείες ή προαναγγελίες της τραγωδίας.

 

 

 

 

Το 2019 ο Utzni προχώρησε ένα βήμα πιο πέρα, δίνοντας στο εγχείρημά του τη μορφή ενός artist’s book, με κάθε δισέλιδο να ανατυπώνεται στο βιβλίο του αλλά με σκοτεινές όλες τις εικόνες εκτός από αυτές στις οποίες φαίνονται οι Δίδυμοι Πύργοι. Η μέθοδός του βασίζεται σε μια ευφυέστατη ιδιοποιητική (appropriation) πρακτική που έχουν εφαρμόσει και άλλοι εικαστικοί καλλιτέχνες και δημιουργοί κόμικς όπως ο Ιλάν Μανουάχ.

 

 

 

 

Ο Utzni δεν επεμβαίνει στην εικόνα, δεν σχεδιάζει τίποτα πάνω της, δεν παραλλάσσει τα καρέ, δεν τροποποιεί τα σχέδια ή τα λόγια. Στην καλλιτεχνική του έρευνα αναζητά τις εικόνες, τις αποσπά από την πηγή τους, τις αποπλαισιώνει και εν συνεχεία τις αναπλαισιώνει τοποθετώντας τες όλες μαζί σε μια νέα σύνθεση, σε μια νέα συνύπαρξη εντός ενός διαφορετικού θεσμικού πλαισίου. Φυσικά, όλες οι εικόνες βλέπονται και διαβάζονται εντελώς διαφορετικά από ότι στο αρχικό τους πλαίσιο.

 

 

 

 

Ο Superman προσπαθεί να σβήσει τη φωτιά στους Πύργους το 1973, ο Spider-Man πασχίζει να αποτρέψει τον Kingpin από το να τους κατεδαφίσει το 1976, η Wonder Woman αγωνιά για το αν το αεροπλάνο της θα συγκρουστεί με τους Πύργους το 1982, οι Fantastic Four νιώθουν αποστροφή βλέποντας τη σβάστικα να ανεμίζει στα συντρίμμια τους το 1983, ακόμα και οι Αντιρίξ και Συμφωνίξ περνούν από μπροστά τους ενώ πάνω στον έναν από αυτούς έχει καρφωθεί ένα αεροπλάνο το 1999!

 

 

 

 

Ο Utzni, μάλιστα, προσθέτει ακόμα ένα επίπεδο αμφισημίας στην έκδοση με τα σύντομα κείμενα που περιλαμβάνονται στις τελευταίες σελίδες. Τα κείμενα θυμίζουν επιστολές αναγνωστών από mainstream κόμικς, μόνο που εδώ είναι γραμμένα από ιστορικούς τέχνης, επιμελητές εκθέσεων και εκπροσώπους της σύγχρονης τέχνης σχολιάζοντας την αναπόφευκτη αμηχανία που γεννάται στον θεατή έργων τα οποία με το βλέμμα της ύστερης γνώσης αναγνωρίζονται ως προειδοποιήσεις για το επερχόμενο. Βέβαια, οι περιπτώσεις που συγκέντρωσε ο Utzni δεν είναι οι μοναδικές.

 

 

 

 

Στο A History of Violence των John Wagner και Vince Locke, που κυκλοφόρησε το 1997, υπάρχει προς το τέλος μια εντυπωσιακή εικόνα με δύο αεροπλάνα να προσεγγίζουν τους Δίδυμους Πύργους σε μια φαινομενικά άσχετη με την πλοκή σκηνή. Είχαμε επισημάνει αυτή την αλλόκοτη ομοιότητα ήδη από το 2014 στο πρώτο τεύχος του «Καρέ Καρέ», αρκετά χρόνια πριν από την έκδοση του M-Maybe.

 

 

 

 

Τελικά οι Δίδυμοι Πύργοι ήταν τόσο ισχυρό σύμβολο ώστε η φαντασιακή καταστροφή τους αποτελούσε ήδη έναν τρόπο επίθεσης στην Αμερική. Το παράδοξο του M-Maybe δεν βρίσκεται στην «προφητεία» της 11ης Σεπτεμβρίου αλλά στην αναδρομική νοηματοδότηση των εικόνων καταστροφής. Οι σύγχρονοι θεατές τέτοιων εικόνων γνωρίζουν κάτι που ούτε οι δημιουργοί τους δεν ήξεραν. Δεν είναι όμως παρακινδυνευμένο να ισχυριστούμε ότι το πιθανολογούσαν.

 

 

 

 

Το 2012 ο Bob Dylan διατύπωσε ιδανικά την ανάγκη μας να προσαρμόζουμε αναδρομικά το πριν ως εξής: «Δεν μπορούμε να αλλάξουμε το παρόν ή το μέλλον. Μπορούμε να αλλάξουμε μόνο το παρελθόν, και το κάνουμε συνέχεια». Κάτι τέτοιο επιτυγχάνει και το M-Maybe. Δεν μας αποδεικνύει ότι τα κόμικς προέβλεψαν το μέλλον. Μας δείχνει ότι η επίδραση ενός γεγονότος μπορεί να είναι τόσο ισχυρή ώστε να αλλάξει ακόμα και το νόημα των εικόνων που είχαν δημιουργηθεί πριν αυτό συμβεί.

 

 

 

 

Και το σχετικό link...