«Σπασμένα» πενάκια, δωσιλογισμός και Αντίσταση [Κουλιφέτης Περικλής, efsyn.gr, 11/04/2026]

[ramirez]

Με αφορμή τη συμπλήρωση, την περασμένη Πέμπτη, ακριβώς 85 χρόνων από την κατάληψη της Θεσσαλονίκης από τους Γερμανούς, οι «Νησίδες» ερευνούν τον κατοχικό Τύπο της συμπρωτεύουσας και τον ρόλο της γελοιογραφίας στα σκοτεινά αυτά χρόνια.

 

 

Αριστερά: Ανυπόγραφο σκίτσο για τις παγίδες του κομμουνισμού!

(«Νέα Ευρώπη», 19/4/43) | Δεξιά: Ανώνυμο προπαγανδιστικό σκίτσο

για την… ατομική ευθύνη! («Νέοι Καιροί», 26/10/42)

 

 

Στις 9 Απριλίου 1941, τα γερμανικά ναζιστικά στρατεύματα προελαύνουν στη Θεσσαλονίκη. Η πολιτεία του Θερμαϊκού γίνεται μία από τις πρώτες ελληνικές πόλεις που κατέκτησε ο Άξονας και μία από τις τελευταίες που εγκατέλειψε. Σε αυτά τα τριάμισι σκοτεινά χρόνια που ο λαός υπέφερε και η πολυπληθής εβραϊκή κοινότητα σχεδόν αφανίστηκε, ο έντυπος Τύπος συνέβαλε στη διττή φύση της Κατοχής: τον δωσιλογισμό και την Αντίσταση, τη συνεργασία και την ελευθερία, το σκοτάδι και το φως.

 

Μάρτυρας της εποχής μα και του Τύπου στάθηκε, όπως πάντα, η γελοιογραφία. Είναι γεγονός πως η καρδιά της ελληνικής γελοιογραφίας χτυπά στην Αθήνα, όμως η μεγαλούπολη του Βορρά διατηρούσε πάντα μια δική της, μικρή, σκιτσογραφική παραγωγή (Γιώργος Ακοκαλίδης, Μπίλλη Γουσίου, Αρχέλαος, ο μεγάλος της Αριστεράς Γιάννης Ιωάννου). Έτσι και στην Κατοχή, η ντόπια γελοιογραφία θα συνοδέψει τα γεγονότα με πρωταγωνιστικό πενάκι εκείνο του αμφιλεγόμενου και μυστηριώδους Ι. Χατζηγιαννάκη.

 

 

Νέα Ευρώπη, παλιά μίση

 

«Από τη στιγμή που οι Γερμανοί μπήκαν στο ελληνικό έδαφος, ο κάθε δημοσιογράφος έπρεπε να σπάσει την πένα του, αφού ο δημοσιογράφος δεν πρέπει να γράφει ό,τι τον διατάζουν», κατέθετε ο δημοσιογράφος Κωνσταντίνος Βουγιούκας το 1945 ως μάρτυρας στη δίκη των δωσίλογων δημοσιογράφων της πόλης. Πράγματι, στη Θεσσαλονίκη απαντάται μια ιδιαιτερότητα: σε αντίθεση με τις πανελλαδικής κυκλοφορίας αθηναϊκές εφημερίδες («Ακρόπολις», «Καθημερινή» κ.ά.) που στην Κατοχή συνέχισαν κανονικά τη λειτουργία τους (υπό τις κατευθυντήριες πλέον των κατακτητών), στη Θεσσαλονίκη, με την είσοδο των ναζί, οι 7 ελληνικές και εβραϊκές εφημερίδες έκλεισαν, αρνούμενες να συνεργαστούν με το νέο καθεστώς.

 

Έτσι, ο τοπικός Τύπος αντικαταστάθηκε από δύο δωσιλογικές εφημερίδες: την (απροκάλυπτα ναζιστικού τίτλου) «Νέα Ευρώπη», που κυκλοφόρησε μόλις 4 μέρες μετά την κατάληψη της πόλης, και την «Απογευματινή», τη μοναδική προϋπάρχουσα εφημερίδα που δεν κατέβασε ρολά. Τα δύο μέσα (αντίτυπα των οποίων βρίσκονται ψηφιοποιημένα στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης) διακίνησαν κραυγαλέα τη χιτλερική προπαγάνδα, παιανίζοντας τους «πολιτισμένους» ναζί που «καθαρίζουν» την Ευρώπη από τον κομμουνισμό, τον βρετανικό ιμπεριαλισμό και, φυσικά, τους Εβραίους.

 

Η «Απογευματινή» δεν περιλάμβανε γελοιογραφίες, ενώ η «Νέα Ευρώπη» δημοσίευε μεταφρασμένα σκίτσα από γερμανικά έντυπα («Simplicissimus», «Der Angriff» κ.ά.). Σε αυτά μαρτυρείται η «σάτιρα» του Ράιχ: οι Τσόρτσιλ, Ρούζβελτ και Στάλιν σαν Τρίο Στούτζες που ματαιοπονούν απέναντι στην ηρωική Βέρμαχτ, άγριοι μπολσεβίκοι στρατιώτες και πανταχού παρόν το άστρο του Δαβίδ ως πηγή κάθε κακού. Μόνο να φανταστούμε μπορούμε τη δυσφορία των Θεσσαλονικέων που, ενώ πριν από λίγους μήνες γελούσαν με τα σκίτσα του Μουσολίνι, πλέον έβλεπαν κρεμασμένους στα μανταλάκια τους πρώην Συμμάχους τους ως καρικατούρες.

 

 

«Με κάτι από όλα αυτά θα γελάσετε!»

 

Το έντυπο, όμως, στο οποίο το «γέλιο» θριάμβευσε ήταν οι «Νέοι Καιροί». Ένα περιοδικό που κυκλοφόρησαν μέλη της «Νέας Ευρώπης» από τον Αύγουστο του ’42 έως τον Φεβρουάριο του ’43, φιλοδοξούσε να μιμηθεί τα προπολεμικά οικογενειακά περιοδικά μπολιασμένο με ναζιστικό μίσος. Έτσι, σε αυτό το περιοδικό-τέρας του Φρανκενστάιν, ο αναγνώστης μπορούσε να διαβάσει ποίηση και συμβουλές μαγειρικής στη μία σελίδα και να «πληροφορηθεί» στην επόμενη για το πώς «οι Εβραίοι κάμνουν ανθρωποθυσίας» («Νέοι Καιροί» #18, 14/12/42)!

 

Η γελοιογραφία δεν θα μπορούσε να λείπει από ένα τέτοιο «ανάλαφρο» έντυπο. Στις σελίδες «Επίκαιρη Σάτιρα» και «Με κάτι από όλα αυτά θα γελάσετε» (ευσεβής πόθος των συντακτών) βλέπουμε γερμανικά και ελληνικά σκίτσα, κυρίως υπογεγραμμένα από κάποιον Ι. Χατζηγιαννάκη. Ο Χατζηγιαννάκης είναι σήμερα μια παντελώς ξεχασμένη προσωπικότητα, πανταχού παρούσα όμως στον τότε θεσσαλονικιώτικο Τύπο. Τον συναντούμε στα εξώφυλλα της «Μακεδονίας» τον χειμώνα του ’40-’41 να γελοιογραφεί τον Μουσολίνι και να σχεδιάζει πολεμικούς χάρτες του αλβανικού μετώπου, ενώ πολλοί καλλιγραφικοί τίτλοι στηλών είναι από το δικό του χέρι. Κατά την Κατοχή απαντάται στη «Νέα Ευρώπη» να σχεδιάζει ξανά πολεμικούς χάρτες, πλέον για την αντίθετη παράταξη. Στους «Νέους Καιρούς» εικονογραφεί τακτικά πάσης φύσεως στήλες και γελοιογραφίες, είτε δικές του είτε ξεπατικώνοντας ξένες. Ο ίδιος υπογράφει ποικιλοτρόπως: «Χατζηγιαννάκης», «Ι. Χατζ.», «ΧΑΤΖ.», «ΙΧΑ» ή και καθόλου, αλλά η παχιά, απλή γραμμή του είναι εύκολα αναγνωρίσιμη.

 

 

 Κατοχική ληστεία διά χειρός Χατζηγιαννάκη («Νέοι Καιροί», 14/9/42).

 

 

Τι απεικόνιζαν, λοιπόν, τα ελληνικά κατοχικά σκίτσα; Η μία κατηγορία τους προπαγάνδιζε το Ράιχ ακολουθώντας τη γερμανική γελοιογραφική μανιέρα. Η άλλη κατηγορία εστίαζε στην πόλη κάνοντας χιούμορ με… την πείνα και τη μαύρη αγορά! Απλοί άνθρωποι που αναζητούν τρόφιμα με ευφάνταστους τρόπους, υποψήφιες νύφες με προμήθειες για προίκα και νεόπλουτοι μαυραγορίτες είναι οι πρωταγωνιστές τους.

 

 

Κόμικ στριπ του Χατζηγιαννάκη για την κατοχική

ακρίβεια και τον πληθωρισμό («Νέοι Καιροί», 21/9/42).

 

 

Σε αυτή την κατηγορία αναγνωρίζεται μια πιθανόν αγαθή πρόθεση των δημιουργών – των οποίων η συνεργασία με τα δωσιλογικά έντυπα δεν είναι γνωστό εάν ήταν οικειοθελής – να κάνουν τους αναγνώστες να γελάσουν με τα βάσανά τους, ακόμα και να ασκήσουν κριτική στην υπάρχουσα κατάσταση. Όμως, οι ναζί δεν πρέπει να ενοχλούνταν και ιδιαίτερα. Κατά τους ίδιους, για τα δεινά των πολιτών ευθύνονταν ο βρετανικός αποκλεισμός, οι κομμουνιστές και οι Εβραίοι – ουδέποτε ο πόλεμος που οι ίδιοι άρχισαν.

 

 

Από την αντίσταση στη νίκη

 

Στον αντίποδα του δωσιλογικού Τύπου, οι Θεσσαλονικείς δημιούργησαν και αγκάλιασαν έναν άλλον: τον αντιστασιακό. Στην πόλη όπου φύτρωσε σε χρόνο-ρεκόρ η «Νέα Ευρώπη», φύτρωσε ταυτόχρονα και η «Ελευθερία», η πρώτη αντιστασιακή εφημερίδα της κατεχόμενης Ελλάδας. Όπως έγινε και στην υπόλοιπη χώρα, υπό αντίξοες συνθήκες, με ελλιπή υλικά, αυτοσχέδια κρυφά τυπογραφεία και επεισοδιακή διανομή, μέλη αντιστασιακών οργανώσεων κυκλοφόρησαν φυλλάδια με αγωνιστικά άρθρα και ειδήσεις που απέκρυπταν οι ναζί. Η Θεσσαλονίκη και η Μακεδονία πρωτοστάτησαν στον αντιστασιακό Τύπο με δεκάδες καταγεγραμμένα παράνομα τυπογραφεία και εφημερίδες καθ’ όλη τη διάρκεια της Κατοχής. Όμως, λόγω των πενιχρών μέσων (όπως η έλλειψη τσίγκων), κατά τον μελετητή Σπύρο Κουζινόπουλο, ο ντόπιος παράνομος Τύπος δεν περιλάμβανε εικόνες και γελοιογραφίες παρά μόνο μερικούς εικονογραφημένους τίτλους.

 

 

 Αγωνιστικό, αριστερό σκίτσο του Χατζηγιαννάκη που έχει

μεταπολεμικά αλλάξει (ξανά) στρατόπεδο («Ελευθερία», 8/5/45).

 

 

Στις 30 Οκτωβρίου 1944, οι Γερμανοί εγκαταλείπουν επιτέλους την πόλη και ο ΕΛΑΣ εισέρχεται θριαμβευτής. Η «Νέα Ευρώπη» και η «Απογευματινή» είναι παρελθόν. Τώρα η «Ελευθερία» και η «Λαοκρατία» κυκλοφορούν περήφανα στη συμπρωτεύουσα και μαζί τους επιστρέφουν τα σκίτσα εναντίον του Άξονα. Η τοπική γελοιογραφία και η δημοσιογραφία ανέπνεαν και πάλι ελεύθερες, έχοντας όμως μπροστά τους νέο κυνήγι και λογοκρισία που θα κρατούσε για δεκαετίες. Και όσο για τον άγνωστο και αμφίσημο Χατζηγιαννάκη, την άνοιξη του 1945 υμνούσε πια τους αγώνες της Αριστεράς στην «Ελευθερία» του ΕΑΜ!

 

 

 

 

Και το σχετικό link...