Περσικοί δαίμονες, ανατολίτικα Ορκ… και στο βάθος Ιράν [Αντωνόπουλος Γιάννης, efsyn.gr, 4/04/2026]

[ramirez]

Ιρανοφοβία, οριενταλισμός και δαιμονοποίηση των Περσών στα κόμικς του Φρανκ Μίλερ («300», «Ξέρξης») και στις κινηματογραφικές τους μεταφορές.

 

 

Καρέ από την ταινία «300: Rise of an Empire»

 

 

Η πρόσφατη αμερικανοϊσραηλινή επίθεση κατά του Ιράν επενδύθηκε ιδεολογικά από όλα τα συνήθη κλισέ περί της Ιστορίας ως πεδίου σύγκρουσης Δύσης και Ανατολής. Πρωτεύοντα ρόλο σε αυτό το προπαγανδιστικό σχήμα έπαιξε η εργαλειοποίηση της αρχαιότητας, ιδιαιτέρως της πτυχής εκείνης που αφορά τις σχέσεις των αρχαίων Ελλήνων με την Περσική Αυτοκρατορία. Σύμφωνα με αυτό το σχήμα, οι ελληνοπερσικοί πόλεμοι των αρχών του 5ου π.Χ. αιώνα σηματοδοτούν την έναρξη μιας σειράς από συγκρούσεις μεταξύ Δύσης και Ανατολής που διατρέχουν 25 αιώνες Ιστορίας, περιλαμβάνοντας γεγονότα όπως η εκστρατεία του Μ. Αλεξάνδρου, οι αραβικές κατακτήσεις του 7ου και 8ου αιώνα μ.Χ., οι Σταυροφορίες, οι πολιορκίες της Βιέννης από τους Οθωμανούς κ.ο.κ. Τελευταίο επεισόδιο αυτής της αέναης διελκυστίνδας ανάμεσα στον «δυτικό πολιτισμό» και την «ασιατική βαρβαρότητα» θεωρείται η τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου 2001.

 

Ακραία κορύφωση, σε πολιτισμικό επίπεδο, της παραπάνω ιδεολογικής κατασκευής συνιστούν οι δύο χολιγουντιανές ταινίες του franchise «300» (παραγωγής 2006 και 2014 αντίστοιχα), βασισμένες, λίγο-πολύ, στα κόμικς του Φρανκ Μίλερ. Η αναπαράσταση των Περσών σε αυτά τα κόμικς και στις κινηματογραφικές τους εκδοχές είναι ενδεικτική της υποτίμησης με την οποία αντιμετωπίζει η μαζική αμερικανική κουλτούρα τον περσικό πολιτισμό. Είναι κραυγαλέα όμως και για τις απαξιωτικές για το σύγχρονο Ιράν αντιλήψεις που καλλιεργούνται εδώ και πολλά χρόνια στην άλλη όχθη του Ατλαντικού. Έχοντας ως φόντο τα σφυροκοπήματα από και προς το Ιράν, «επισκεπτόμαστε» τα κόμικς του Φρανκ Μίλερ και τις αντίστοιχες ταινίες. Όχι τόσο για να στηλιτεύσουμε τις αναρίθμητες ιστορικές τους ανακρίβειες, όσο για να διαπιστώσουμε πόσο δίκιο είχαν τότε οι ενστάσεις που επισήμαιναν την ιρανοφοβία και τον απαράδεκτο οριενταλισμό τους.

 

 

«300»

 

Το κόμικς «300», σε σχέδια του Φρανκ Μίλερ και χρώματα της Λιν Βάρλεϊ, αφηγείται με τρόπο σκοτεινό τη μάχη των Θερμοπυλών του 480 π.Χ. Είναι το έργο με το οποίο ο δημιουργός των «The Dark Knight Returns» και «Sin City» έγινε γνωστός σε ένα κοινό ευρύτερο των κομιξόφιλων. Κεντρικός ήρωας ο βασιλιάς Λεωνίδας της Σπάρτης, τα ηρωικά κατορθώματα του οποίου εξιστορεί ο λοχαγός Δήλιος σε έναν κύκλο πολεμιστών λίγο πριν από τη μάχη στις Πλαταιές που έλαβε χώρα έναν χρόνο αργότερα και έκρινε την τελική έκβαση των Περσικών Πολέμων.

 

 

 Το εξώφυλλο του κόμικς «300»

 

 

Η σχεδόν μυθολογική αφήγηση ακολουθεί την πορεία του Λεωνίδα και των τριακοσίων του από τη Λακωνία ώς τα στενά των Θερμοπυλών, προκειμένου να ανακόψουν, μαζί με άλλους Έλληνες, την προέλαση των πολυάριθμων περσικών στρατευμάτων προς Νότο. Πέρα από το προσεγμένο σενάριο των «300» και τη σχεδιαστικά εξαιρετική απόδοση τής κατά Μίλερ ιστορίας τους, γεγονός είναι ότι το ιδεολογικά φορτισμένο αυτό κόμικς προωθεί τη δαιμονοποίηση του αρχαίου περσικού πολιτισμού μέσω απλοϊκών μανιχαϊστικών σχημάτων. Έτσι, οι Πέρσες παρουσιάζονται ως δεσποτικοί, μυστικιστές, δειλοί και θηλυπρεπείς, σε αναντιστοιχία με τους ελευθερόφρονες, ηρωικούς, ορθολογιστές και στρέιτ αρρενωπούς Σπαρτιάτες.

 

 

 Καρέ από την ταινία «300: Rise of an Empire»

 

 

Η ταινία τραβάει στα άκρα τις παραπάνω αντιθέσεις. Οι Πέρσες κυριολεκτικά απανθρωποποιούνται. Ήδη από την αρχή προεικονίζονται ως μοχθηροί λύκοι, ως «φαντάσματα που κυνηγάνε ανθρώπινες ψυχές», ενώ τα πτώματά τους (παρά τα αρχαιοελληνικά ήθη σεβασμού προς τις σορούς των αντιπάλων) χρησιμοποιούνται ως λάσπη για την ανοικοδόμηση του τείχους των Φωκαέων. Σε αντιδιαστολή δε προς τον λακωνικό ασκητισμό, το στρατόπεδο των Περσών παρουσιάζεται ως βασίλειο οργιαστικού ηδονισμού και πανσεξουαλισμού.

 

 

 Καρέ από την ταινία «300»

 

 

Στους κινηματογραφικούς «300» επίσης, προστέθηκαν στοιχεία που δεν υπήρχαν στο κόμικς, όπως το… περσικό Ορκ, ο πολεμικός ρινόκερος, οι βόμβες μολότοφ, ο καβουροχέρης αποκεφαλιστής, αλλά και ένας σατανόμορφος τράγος.

 

 

«Ξέρξης»

 

Το 2018, ο Μίλερ επανήλθε με τον «Ξέρξη», επιχειρώντας να αφηγηθεί τα γεγονότα πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη μάχη των Θερμοπυλών. Στην ουσία, πρόκειται για ένα prequel/sequel των «300», καθώς εκκινεί από την αφορμή που οδήγησε στην πρώτη περσική εκστρατεία (ιωνική επανάσταση του 499 π.Χ.) και καταλήγει, χαοτικά, στην εκστρατεία του Μ. Αλεξάνδρου και στην πτώση του οίκου του Δαρείου το 330 π.Χ. Οι ιστορικές ανακρίβειες των «300» ωχριούν μπροστά στις αυθαιρεσίες του «Ξέρξη», καθώς εδώ ο Μίλερ δημιούργησε μια αλλοπρόσαλλη μυθοπλασία, απαλλαγμένη από κάθε σύνδεση με τις πηγές.

 

 

 Το εξώφυλλο του κόμικς «Ξέρξης»

 

 

Αν και ο «Ξέρξης» θεωρείται επίσημα ότι είναι το κόμικς στο οποίο βασίστηκε η ταινία «300: Rise of an Empire», το παρασκήνιο είναι πιο περίπλοκο. Και αυτό γιατί το 2014, όταν προβλήθηκε η ταινία, το κόμικς ήταν ακόμη ακυκλοφόρητο – κυκλοφόρησε 4 χρόνια μετά! Επιπλέον, ελάχιστη σχέση έχει η κινηματογραφική παραγωγή με την υποτιθέμενη κομιξίστικη επιρροή του. Τα μόνα κοινά στοιχεία είναι η μάχη του Μαραθώνα και η «θεϊκή» μεταμόρφωση του Ξέρξη σε σπήλαιο ερημιτών μυστικιστών μετά την τραυματική βίωση της ανιστορικής δολοφονίας του Δαρείου από τον Θεμιστοκλή στον κόλπο του σημερινού Σχινιά. Η ναυμαχία της Σαλαμίνας, λ.χ., απουσιάζει παντελώς από το έργο του Μίλερ. Και ενώ υποτίθεται ότι το θέμα του κόμικς είναι η προσωπικότητα του Ξέρξη, η ταινία επικεντρώνεται στη στρατηγό του, Αρτεμισία: μια δυναμική, μοχθηρή και διψασμένη για εκδίκηση γυναίκα, μόνη ικανή, λόγω της ελληνικής καταγωγής της, να ηγηθεί των μαλθακών, μυστικιστών και άβουλων Περσών.

 

Στον «Ξέρξη» και στην παράγωγη, υποτίθεται, ταινία του ο οριενταλισμός αποθεώνεται. Και αν στον επίλογο του κόμικς ο Μεγαλέξανδρος φαίνεται να κλείνει συμφιλιωτικά την αντιπαλότητα 170 ετών ελληνοπερσικής σύγκρουσης, στην ταινία η έχθρα είναι αγεφύρωτη και η αιματοχυσία τόσο αστείρευτη, που θυμίζει μάλλον σπλατεριά video game αισθητικής. Ωστόσο, παρότι στιλιστικά οι Πέρσες και άλλοι λαοί της Ανατολής παραπέμπουν σε κάτι ανάμεσα σε τζιχαντιστές και σε Φρουρούς της Επανάστασης, απουσιάζουν οι εξωφρενικές αναπαραστάσεις τους που είδαμε στους ορίτζιναλ «300».

 

 

Οι ιρανικές αντιδράσεις

 

Όταν το 2007 κυκλοφόρησαν οι «300», οι Ιρανοί την αντιμετώπισαν εξαρχής ως αυτό που ήταν: μια μιλιταριστική αμερικανική προπαγάνδα. Η λονδρέζικη «Times» κατέγραψε κάποιες αντιδράσεις Ιρανών πολιτών: «Δεν έχουμε πρόβλημα με την Ιστορία, με το γεγονός που συνέβη στις Θερμοπύλες. Αυτό που μας ενοχλεί είναι ο τρόπος που μας παρουσιάζουν οι Αμερικανοί. Το Χόλιγουντ πρέπει πάντα να έχει έναν καλό και έναν κακό τύπο – αλλά γιατί πρέπει πάντοτε οι κακοί να είναι οι Πέρσες;». Τη δεύτερη ταινία «300: Rise of an Empire», που προβλήθηκε το 2014, ο τότε πρόεδρος Αχμαντινετζάντ τη χαρακτήρισε «μέρος ενός ολοκληρωμένου ψυχολογικού πολέμου των ΗΠΑ που στοχεύει στην ιρανική κουλτούρα».

 

Η απειλή που είχε εξαπολύσει το 2020 ο Τραμπ ότι οι ΗΠΑ θα κατέστρεφαν τοποθεσίες υψηλής πολιτισμικής αξίας για το Ιράν, εκπληρώνεται σήμερα με τα στοχευμένα πλήγματα σε τουλάχιστον 120 μουσεία και ιστορικά κτίρια, αφότου ξεκίνησε ο πόλεμος. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνει τον κάθε άλλο παρά αθώο ρόλο τέτοιων πολιτισμικών προϊόντων ως προς τη διαμόρφωση συνειδήσεων που θα «χωνέψουν» ευκολότερα τέτοια εγκλήματα.

 

 

 Απόσπασμα από το κόμικς «300»

 

 

Η κριτική μας στάση σε κόμικς και ταινίες τύπου «300» δεν αφορμάται από κάποια «πολιτικά ορθή» ευαισθησία. Πολύ απλά, μελετώντας βαθύτερα την Ιστορία, διαπιστώνουμε ότι τα παλιά ιδεολογικά σχήματα περί «σύγκρουσης πολιτισμού και βαρβαρότητας» ή «μεταλαμπάδευσης του ελληνικού πολιτισμού στη βάρβαρη Ανατολή» είναι αφελή και αναχρονιστικά. Ειδικά στην Ελλάδα, της οποίας η πολιτιστική κληρονομιά κατά το παρελθόν έπεσε συστηματικά θύμα αρπάγων από τη Δύση, η υιοθέτηση εισαγόμενων αποικιοκρατικών αντιλήψεων δυτικής υπεροχής δεν θολώνει μόνο την πρόσληψη της αρχαίας μας ιστορίας· περιορίζει επίσης τους νοητικούς μας ορίζοντες ως προς την κατανόηση του σύγχρονου πολύπλοκου κόσμου και της θέσης μας σε αυτόν.

 

 

 

 

Και το σχετικό link...