Πέτρος Ζερβός: Ένας «λαθρεπιβάτης» στη Μπερλινάλε [Σάκκας Νεκτάριος, e-go.gr, 3/2014]

[leonidio]

Πάρα πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη του εξαιρετικού γελοιογράφου στον Νεκτάριο Σάκκα από τον ιστότοπο e-go.gr, με αφορμή την ταινία του Γιάννη Οικονομίδη "Το μικρό ψάρι", που κυκλοφορεί στις αίθουσες από τις 27/3. Όπως ίσως ήδη γνωρίζετε, στην πολύ καλή αυτή ταινία, ο Πέτρος Ζερβός υποδύεται ένα δεύτερο, αλλά πολύ χαρακτηριστικό ρόλο.

Αν βέβαια, δεν είστε εξοικειωμένοι με το κινηματογραφικό σύμπαν του Οικονομίδη, ίσως θα ήταν καλύτερα να το σκεφτείτε, προτού πάτε να δείτε την ταινία. Εμένα μου άρεσε, αλλά δεν τη συνιστώ ανεπιφύλακτα σε όλους.

Φυσικά, η συνέντευξη αναφέρεται τόσο στα κόμικς και την γελοιογραφία, όσο και στην ταινία.

 

Πέτρος Ζερβός: Ένας «λαθρεπιβάτης» στη Μπερλινάλε

Ο Πέτρος Ζερβός είναι περισσότερο γνωστός ως ένας από τους καλύτερους εν ενεργεία σκιτσογράφους μας, έχοντας μάλιστα βραβευτεί το 2006 στη διεθνή έκθεση γελοιογραφίας «Quo Vadis Terra?». Το πλούσιο βιογραφικό του περιλαμβάνει συνεργασίες με σημαντικά έντυπα όπως το Έθνος, το ένθετο «9» της Ελευθεροτυπίας, το περιοδικό Γαλέρα. Σήμερα εργάζεται στην Εφημερίδα των Συντακτών, ενώ έχει εκδώσει κι ένα κόμικ υπό τον τίτλο «Porn Flakes».

Αυτό που ξεχωρίζει, ωστόσο, τον Ζερβό είναι η εντυπωσιακή πολυπραγμοσύνη του. Κατέχει πτυχίο αρχιτεκτονικής στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ενώ πέραν της επαγγελματικής του ενασχόλησης με το ακαδημαϊκό του πεδίο, έχει διανύσει μία αξιοπρόσεκτη διαδρομή και στο χώρο της διαφήμισης.

Η φιλία του με τον Γιάννη Οικονομίδη ήταν εκείνη που τον ενέπλεξε στο χώρο του σινεμά. Έτσι, ένα αρχικό πέρασμα από τον «Μαχαιροβγάλτη» του άνοιξε το δρόμο για τον πρώτο μεγάλο του ρόλο, εκείνον του Μάκη στο «Μικρό Ψάρι».

Καθώς η τελευταία ταινία του Οικονομίδη πραγματοποιούσε δυναμική παρουσία στο διαγωνιστικό τμήμα της 64ης Μπερλινάλε, ο Ζερβός στάθηκε στο κόκκινο χαλί του επιβλητικού Berlinale Palast πλάι στον σκηνοθέτη, τους συμπρωταγωνιστές του Βαγγέλη Μουρίκη, Βίκυ Παπαδοπούλου και (τη δημοσιογράφο) Πόπη Τσαπανίδου, αλλά και τους Έλληνες συμπαραγωγούς της ταινίας, Χρήστο Κωνσταντακόπουλο (της Faliro House) και Πάνο Παπαχατζή της Argonauts.

Με αφορμή την πολυαναμενόμενη κυκλοφορία του «Μικρού Ψαριού» στις ελληνικές αίθουσες, το cinemag.gr συνάντησε τον Πέτρο Ζερβό για μία απολαυστική, εφ όλης της ύλης συζήτηση.

 

Αρχιτεκτονική, σκιτσογραφία, διαφήμιση και τώρα ηθοποιία. Πώς προέκυψαν όλες αυτές οι διαφορετικές ενασχολήσεις;

Ξεκίνησα να σχεδιάζω από έφηβος, κάτι που συνέχισα και στα χρόνια των σπουδών μου στην Αρχιτεκτονική στο ΕΜΠ. Μετά από κάποιο διάστημα τα παράτησα, γύρω στη δεκαετία του '90, δεν ήθελα να σχεδιάζω άλλο.

Αρχικά δούλεψα στη διαφήμιση για 3-4 χρόνια. Εκεί έκανα κινούμενο σχέδιο για την τηλεόραση, μιας και η κύρια εφαρμογή του στην Ελλάδα ήταν η διαφήμιση. Έπειτα ασχολήθηκα με αυτό που σπούδασα, την αρχιτεκτονική για κάμποσα χρόνια. Όχι τόσο στο γιαπί, που λέμε, όσο κυρίως στην παρουσίαση των σχεδίων.

Το 2000 πια, που η «Ελευθεροτυπία» έβγαλε το ένθετο «9» για τα κόμικς, ξεκίνησα και πάλι να δουλεύω σκίτσο, μέχρι που έκλεισε η εφημερίδα. Αυτό είναι χοντρικά το περίγραμμα της σχέσης μου με τα σκίτσα και τα κόμικς, η οποία κρατά από πολύ παλιά. Η ηθοποιία προέκυψε αρκετά αργότερα.

Πώς προτιμάς να δουλεύεις τα σκίτσα, στον υπολογιστή ή στο χέρι;

Πάντα ήμουν πιο πολύ του χεριού, και αυτός ήταν κι ένας λόγος που σταμάτησα να δουλεύω στο αρχιτεκτονικό σχέδιο, όταν αυτό πέρασε πια στην εποχή του πλήρως ψηφιοποιημένου και τρισδιάστατου, μέσω υπολογιστή. Από την άλλη βέβαια, ο υπολογιστής έχει μπει στη ζωή μας.

Αυτό που κάνω λοιπόν με το σχέδιο είναι να στήνω τα σκίτσα με το χέρι, με τη μετέπειτα επεξεργασία να γίνεται στο κομπιούτερ και το photoshop. Παλιά, που όλα γίνονταν με το χέρι, είχε μία ποιότητα αλλά και μία δυσκολία όλο αυτό. Ήθελε προσοχή, να μην κάνεις κάτι που δε διορθώνεται, ενώ πολλές φορές τα πρωτότυπα σκίτσα μπορεί να χάνονταν κάπου στη διαδρομή για το τυπογραφείο.

Πρακτικά, τότε βελτιωνόσουν στην τεχνική προκειμένου να μην κάνεις το μεγάλο λάθος, ενώ τώρα δε φοβάσαι τίποτα, πατάς απλά το undo (σ.σ. την αναίρεση).

Τι ήταν αυτό που σ' «έδιωξε» τη δεκαετία του `90 από το σκίτσο;

Ίσως επειδή τη δεκαετία του '90 κυριάρχησε η λογική του lifestyle, με αποτέλεσμα να νιώσω έξω απ' τα νερά μου, σα να ήμουν εκτός κλίματος πια, ντεμοντέ, ας πούμε. Εγώ ήμουν στο πολιτικό σκίτσο, ασχολούμουν με προβλήματα πολιτικά και κοινωνικά, ακόμα κι όταν τα σκίτσα μου δεν ήταν άμεσα σχετιζόμενα μ' αυτά.

Αφού λοιπόν δεν υπήρχε ο πολιτικός λόγος, τότε, αποφάσισα πως δεν ήθελα να συνεχίσω. Μπορεί όμως να ήμουν και κουρασμένος. Ήταν δηλαδή μία πολύ προσωπική μεταβολή μέσα μου κι έτσι αποφάσισα για ένα αρκετά μεγάλο διάστημα να απέχω.

Η ηθοποιία πώς προέκυψε όμως;

Αποκλειστικά μέσω του Γιάννη (Οικονομίδη). Όλα ξεκίνησαν το 2006, σε μία έκθεση του περιοδικού «Γαλέρα» (στο οποίο ήμουν από τα ιδρυτικά μέλη) με θέμα «Το Ρεαλιστικό στην Τέχνη», όπου είχαν προβληθεί και κάποια φιλμ, μεταξύ των οποίων και το «Σπιρτόκουτο».

Στο μεταξύ, εκείνη την περίοδο δεν παρακολουθούσα πολύ κινηματογράφο κι επομένως δεν τον ήξερα. Εκείνος ζήτησε να με γνωρίσει και μου πρότεινε να μεταφέρουμε σε κόμικ την ταινία. Έτσι γνώρισα σιγά-σιγά τον Γιάννη, μαζί με τον κόσμο του.

Το κόμικ τελικά δεν έγινε, για πολλούς λόγους. Ίσως δεν ένιωθα έτοιμος εκείνη την περίοδο. Το «Σπιρτόκουτο» είναι μία ταινία που δύσκολα αποδίδεται σε κόμικ γιατί δεν έχει πλοκή με την έννοια της εναλλαγής τοπίων, είναι γυρισμένο μέσα σ' ένα σπίτι. Παρότι προσπάθησα, δεν είχα τρόπο να την οπτικοποιήσω στο χαρτί χωρίς να προκύψει μια απλή εικονογράφηση της ταινίας. Ωστόσο, αυτό που έμεινε ήταν μια πολύ δυνατή φιλία με τον Γιάννη.

Όταν αργότερα μου πρότεινε να κάνω ένα πέρασμα από τον «Μαχαιροβγάλτη», είχα αρχικά αναστολές. Πρώτη φορά έζησα όλη τη διαδικασία των γυρισμάτων από μέσα, προσαρμόστηκα και μάλλον τα πήγα και καλά σχετικά με αυτά που ήθελε ο Γιάννης, ενώ αργότερα μου ζήτησε να βοηθήσω στο σχεδιασμό της αφίσας μαζί με τον πολύ καλό γραφίστα, Πέτρο Μπουλούμπαση.

Μέσα λοιπόν από αυτή τη φιλία, προέκυψε η αρχική συνεργασία στον «Μαχαιροβγάλτη». Άλλωστε, είναι γνωστό πως ο Γιάννης χρησιμοποιεί συχνά φίλους στις ταινίες του, συνήθως σε δεύτερους και τρίτους ρόλους, οι οποίοι δεν είναι καν ηθοποιοί. Φαίνεται πως είναι και για τον ίδιο μια πρόκληση όλο αυτό.

Σε ό,τι αφορά το «Μικρό Ψάρι», από το σενάριο κιόλας μου πρότεινε να παίξω. Εγώ και πάλι είχα αναστολές στην αρχή, όμως δέχθηκα με την προϋπόθεση να μη μου γράψει λόγια, αφού δεν είμαι ηθοποιός. Όταν, όμως, ύστερα από μερικούς μήνες μου παρέδωσε το αρχικό σενάριο, ανακάλυψα πως είχε γράψει για μένα σχεδόν το δεύτερο ρόλο, κι από άποψη διαλόγων ίσως να ήταν κι ο πιο μακροσκελής.

Αφού όμως είχα ήδη δεχτεί, είπα «κάτσε να μπούμε στα βαθιά τώρα». Κάπως έτσι προέκυψε η σχέση μου με τον κινηματογράφο του Γιάννη.

Σε ενδιαφέρει να μεταφέρεις κάποια άλλη ταινία σε κόμικ;

Όχι τόσο, γιατί αν θα με ενδιέφερε, θα έπρεπε από πείσμα, να κάνω πρώτα το «Σπιρτόκουτο», το οποίο παραμένει ένας ανοιχτός λογαριασμός. Πιστεύω πως το φιλμ αυτό έχει μια αμεσότητα, κι επίσης ίσως μ' αρέσει πιο πολύ από τις πρώτες τρεις ταινίες του Γιάννη.

Την έχω δει πάρα πολλές φορές και δεν τη χορταίνω, παρότι την πρώτη φορά μου είχε «ξινίσει». Επομένως, αυτό είναι και το πρώτο υποψήφιο για να γίνει κόμικ. Πάντως, και ο Γιάννης έχει επηρεαστεί από τον χώρο των κόμικς και τον ενδιαφέρει πάρα πολύ – δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι ήρθε και με βρήκε.

Πιστεύω ότι οι ταινίες του μπορούν να γίνουν κόμικς. Οι χαρακτήρες του είναι πολύ υπερβολικοί, τόσο εκείνοι όσο και τα σενάρια των ταινιών του έχουν κάτι το οριακό. Η αφίσα, άλλωστε, στην «Ψυχή στο Στόμα» ήταν ένα γκράφιτι.

Πώς αντιμετώπισες το γεγονός ότι είχες να αναμετρηθείς με έναν κανονικό ρόλο αυτή τη φορά;

Στην αρχή είχα ένα πρωτόλειο άγχος πώς θα απομνημονεύσω το κείμενο. Αυτό όμως ήταν το λιγότερο. Το δύσκολο ήταν να βρεθεί το ύφος του ήρωά μου, του Μάκη, κάτι που ξεπεράστηκε με τις πρόβες. Όπως θα ξέρεις, ο Γιάννης δουλεύει πάρα πολύ με τις πρόβες.

Στην ουσία, μαζί του ανακάλυψα πως το σενάριο δεν είναι παρά ένα νεκρό κείμενο και πως οι χαρακτήρες χτίζονται με τις πρόβες, οι οποίες κράτησαν έξι μήνες από 2-3 φορές τη βδομάδα σ' ένα υπόγειο. Εκεί μου έφυγε το όποιο άγχος περί του αν μπορώ να αντεπεξέλθω στο ρόλο, και βρέθηκα να αναλογίζομαι το πώς, με ποιον τρόπο.

Στην αρχή ο Μάκης ήταν πιο εξωστρεφής, τσαντίλας και ψευτόμαγκας. Μετά από πολύ ψάξιμο και σε σχέση με το χαρακτήρα του Στράτου (Βαγγέλης Μουρίκης), ο οποίος χτιζόταν παράλληλα, προέκυψε ένας περισσότερο εσωτερικός Μάκης που τελικά ήταν πιο επικίνδυνος και ύπουλος.

Όταν πλέον πήγα στα γυρίσματα δεν είχα κανένα άγχος. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να πω πως είχα μεγάλη συμπαράσταση από τους ηθοποιούς με τους οποίους έκανα πρόβες μαζί, δηλαδή κυρίως με τον Μουρίκη και τη Βίκυ Παπαδοπούλου. Υπήρχε φοβερή αλληλεγγύη, με βοήθησαν πάρα πολύ.

Παρότι είναι φτασμένοι ηθοποιοί ενώ εγώ ούτε καν ερασιτέχνης, δεν υπήρξε από μέρους τους καμιά υπεροψία. Μάλιστα, στη διάρκεια των γυρισμάτων μου έλεγε π.χ. ο Μουρίκης «να σταθείς έτσι, να είσαι έτσι» κτλ, δηλαδή στάθηκαν ευεργετικά δίπλα μου, καθώς βρισκόμουν να επωμίζομαι κάτι πρωτόγνωρο.

Τι συναισθήματα σου δημιουργεί τόσο το σύμπαν της ταινίας όσο και ο χαρακτήρας που υποδύεσαι;

Τώρα θα σου φανεί παράξενο, αλλά μ' αρέσει αυτό το σύμπαν. Μ' αρέσει η βία, όχι επειδή είμαι βίαιος, αλλά επειδή βλέπω ότι υπάρχει μία πραγματικότητα και στους ήρωες και στις ιστορίες του Γιάννη.

Δε μου δημιουργεί απέχθεια, ούτε έχω κάποια ηθική αναστολή ως προς αυτό. Πρέπει η πραγματικότητα να δειχθεί με τον τρόπο που δείχνεται, ακραία, ώστε να εισπράξει κι ο θεατής αυτό που πρέπει, ότι ζούμε δηλαδή μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, η οποία περνά εδώ, βέβαια, μέσα από ένα φίλτρο καλλιτεχνικό.

Δε με σοκάρει όμως, ούτε καν ο Μάκης που είναι αυτός που είναι. Παρότι δεν είμαι ο Μάκης καθώς έχω άλλο ηθικό υπόβαθρο απ' αυτόν, η πρόκληση για μένα ήταν να τον κάνω όσο πιο κοντά στο πνεύμα του σεναρίου, αυτό δηλαδή που «βγήκε», ένας κατά τα άλλα σιωπηλός, ήσυχος άνθρωπος που επί της ουσίας είναι ένας απεχθής, ένας σιχαμένος μικροαστός που από κάτω κρύβει ένα τέρας χωρίς αναστολές.

Δεν είναι διεφθαρμένος με την έννοια που είναι ένας άνθρωπος του υποκόσμου. Στο φαίνεσθαι είναι ένας κατά τα άλλα «αξιοπρεπής» μικροαστός, που όμως είναι ικανός να κάνει τα πάντα προκειμένου να εξασφαλίσει τη μικροζωούλα του.

Πώς έζησες την εμπειρία του Φεστιβάλ Βερολίνου;

Επειδή δεν είμαι ηθοποιός και δεν είχα κάποια αγωνία πώς θα εξελιχθεί ως προς εμένα, το Βερολίνο το είδα αποστασιοποιημένα, σαν λαθρεπιβάτης. Ήταν μία εμπειρία πολύ ωραία, αποτέλεσε μία ευχάριστη συνέχεια που ξεκίνησε από τις πρόβες και συνεχίστηκε στα γυρίσματα, την οποία και απόλαυσα. Έβλεπα τα φώτα, τα κόκκινα χαλιά, όλο αυτό το πολύ ωραίο κλίμα στη Γερμανία, την εξαιρετική οργάνωση…

Τις κριτικές πώς τις είδες;

Τις άκουσα, κυρίως, και το συμπέρασμα που έβγαλα ήταν ότι έγινε ιδιαίτερα αποδεκτή η ταινία εκεί. Υπήρξαν βέβαια και κακές κριτικές, έως κακόπιστες, όμως στην επίσημη πρεμιέρα της ταινίας εισέπραξα πως είχε ιδιαίτερα καλή υποδοχή από τον κόσμο, ενώ και στις επαναληπτικές προβολές οι αίθουσες ήταν γεμάτες. Γενικά, τόσο τα σχόλια που ακούστηκαν, όσο και το όλο κλίμα ήταν πάρα πολύ θετικά.

Ας περάσουμε τώρα στη δουλειά σου ως σκιτσογράφος: Πώς αντιμετωπίζεις τη σάτιρα προσωπικά, ως δημιουργός; Ως μέσο παρέμβασης για τα κακώς κείμενα που μας περιβάλλουν, ή ως ένα μέσο αποσυμφόρησης από το βάναυσο κομμάτι της πραγματικότητας;

Και τα δύο. Η σάτιρα λειτουργεί και εκτονωτικά για μένα, ενώ πιστεύω πως βοηθάει στο να συνειδητοποιήσουν γενικά οι αναγνώστες μερικά πράγματα. Αν το πετύχω αυτό, για μένα συνιστά επιτυχία. Είναι δηλαδή και προσωπική ανάγκη, να εκφράσω τον προσωπικό μου θυμό ως δημιουργός απέναντι στα όσα γίνονται, αλλά και μέσω του σκίτσου να πω και στον άλλον όσα σκέφτομαι.

Το κακό με το σκίτσο και τα κόμικς είναι ότι δεν πρέπει ο θυμός να βγει απλώς ως θυμός. Εκεί μπορεί να προκύψει ένα απλώς καταγγελτικό σκίτσο που να μη λέει τίποτα. Αυτό που οφείλω, είναι τον όποιο προσωπικό μου θυμό να τον κάνω χιούμορ, να βρεθεί ένας τρόπος, μία ατάκα ή μία κατάσταση, η οποία να μεταποιεί το θυμό μου στο γέλιο του αναγνώστη, ένα πικρό ενδεχομένως γέλιο, στιφό, που να τον κάνει να προβληματιστεί και να αναγνωρίσει μία κατάσταση.

Ωστόσο, παρά τη δημοφιλία της γελοιογραφίας και του σκίτσου, ένα πάγιο ερώτημα που προκύπτει είναι το βάθος της επίδρασης που επιτυγχάνει η σάτιρα, τόσο στη συνείδηση του κόσμου –που δε μοιάζει να διαφοροποιείται όσο ίσως θα περιμέναμε- όσο και στις όποιες κοινωνικές αλλαγές.

Σε αυτό όμως δε φταίει η τέχνη, δεν την κάνει αναποτελεσματική. Επίσης δεν πιστεύω πως δεν αλλάζουν τα πράγματα. Αν σκεφτείς ότι πριν τέσσερα χρόνια υπήρχε ένα κόμμα στην εξουσία με 44%, ενώ τώρα φαίνεται να παλεύει για το αν θα μπει στη βουλή, αυτό δείχνει πως συντελούνται έστω και υπόγειες μεταβολές στον κόσμο, παρότι δεν είναι θεαματικές ή άμεσες.

Πιστεύω λοιπόν πως τα πράγματα αλλάζουν προς τη μία ή προς την άλλη κατεύθυνση, ακόμα και αρνητικά. Για παράδειγμα, ένα κόμμα που βρισκόταν κάτω από το 1% - και μιλάω για τους φασίστες της Χρυσής Αυγής, ξαφνικά βγαίνει μόνιμα στα γκάλοπ τρίτο κόμμα. Πιθανόν λοιπόν τα πράγματα να μην αλλάζουν προς την κατεύθυνση ή με τον τρόπο που θέλουμε, όπως συμβαίνει θεαματικά στις αμερικανικές ταινίες.

Οι αλλαγές γίνονται πιο σιωπηλά, και για αυτό καμιά φορά είναι και βίαιες. Ποιος θα περίμενε, για παράδειγμα, τα γεγονότα του Δεκεμβρίου του '08. Θα μου πεις, βέβαια, άλλαξαν τίποτα;. Κι όμως, ήταν ένα φαινόμενο που έγινε γνωστό παγκοσμίως, κάτι που σημαίνει πως από κάτω ωρίμαζε κάτι, μέχρι που τελικά ξέσπασε.

Το ότι ξεφούσκωσε, τελικά, δεν έχει και τόση σημασία. Άπαξ κι έγινε, εντάχθηκε σε μία ιστορία και δεν ξέρεις ποτέ πώς θα επηρεάσει κι εκείνο με τη σειρά του τα πράγματα. Αντίστοιχα, και ο γαλλικός Μάης του '68, παρότι επίσης ξεφούσκωσε, επηρέασε πολύ έντονα την κουλτούρα, τις τέχνες, απλώς με πιο βραδυφλεγή τρόπο.

Θέλω να πω, οι αλλαγές γίνονται με έναν πιο αδιόρατο τρόπο. Κοινώς, δεν πιστεύω πως είναι μάταιη τόσο η τέχνη ή αυτό που κάνω, για να γυρίσουμε στο πιο συγκεκριμένο. Ακόμα κι ένας άνθρωπος που θα διαβάσει κάποιο σκίτσο μου και θα καταλάβει κάτι, αποτελεί ήδη μία αλλαγή για μένα. Μου αρκεί αυτό. Τώρα, αν αυτός πάρει ένα πανό μετά και κατέβει στους δρόμους είναι κάτι που δε με ενδιαφέρει.

Ως σκιτσογράφος έχεις καταπιαστεί και με πορτρέτα πολιτικών, με την κρίση, ακόμα και με τα ταμπού γύρω από το σεξ (βλέπε το κόμικ του «Porn Flakes»). Ποιον τομέα θεωρείς το φόρτε σου;

Την ηθοποιία! Όχι, όχι, πλάκα κάνω, αστειεύομαι (γέλια)! Κοίτα, πίσω απ' όλα αυτά υπάρχει η σάτιρα. Ακόμα και τα «ερωτικά» σκίτσα στο «Porn Flakes», στην ουσία τους δεν αποπνέουν ερωτισμό. Μέσω μιας εικονογραφίας ερωτικής σατιρίζω την ανθρώπινη κατάσταση. Στην ουσία πρόκειται για υπαρξιακά σκίτσα, καθώς ακόμα και στα πολιτικά, πάλι σάτιρα κάνω πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση. Για ένα πράγμα μιλάνε όλα αυτά, στην ουσία, για τον άνθρωπο, απλώς με άλλα εργαλεία κάθε φορά.

Συχνά η κρίση λογίζεται για τους δημιουργούς και ως ευχή και ως κατάρα. Πώς την αντιμετωπίζεις;

Καμιά φορά νιώθω ότι με ξεπερνάει η πραγματικότητα. Παλιά, που ήταν περισσότερο ομαλές οι συνθήκες, ένιωθα ότι είχε μεγαλύτερη αιχμή ο λόγος μου. Τώρα που πλέον έχουν ξεγυμνωθεί τα πράγματα και βλέπουμε να εκτυλίσσονται γύρω μας τόσο ακραίες καταστάσεις, καμιά φορά αναρωτιέμαι τι έχω να προσθέσω σε όλο αυτό.

Όταν π.χ. βρίζει ο πρόεδρος της βουλής τους βουλευτές, όταν ένας υπουργός χρησιμοποιεί την πιο χυδαία γλώσσα απευθυνόμενος πιθανά ακόμα και σε ανθρώπους του κόμματός του, όταν ξεχαρβαλώνεται ηθικά το σύμπαν, σκέφτομαι «εγώ τι ρόλο παίζω τώρα;». Αισθάνομαι πια να περιττεύει ο ρόλος μου, καταλαβαίνεις;

Η πραγματικότητα έχει εξαγριωθεί τόσο πολύ, που ναι μεν ως ένα βαθμό με απελευθερώνει δίνοντάς μου πολλά ερεθίσματα, από την άλλη όμως με αφήνει άφωνο, σα να μην έχω εργαλεία πια να σατιρίσω, όταν π.χ. ξεπουλάνε την πατρίδα μου. Αν το έλεγα αυτό πριν από πέντε χρόνια και χρησιμοποιούσα αυτή την ατάκα περί ξεπουλήματος, θα μπορούσαν να μου κάνουν μέχρι και μήνυση.

Τώρα όμως που ξεπουλιέται η χώρα, εγώ τι παραπάνω να προσθέσω; Δε λέω μ' αυτό πως δεν υπάρχει καλή σάτιρα, πάντα υπάρχουν άλλωστε περιθώρια. Αυτό που θέλω να πω είναι πως η πραγματικότητα πλέον είναι τόσο ακραία που σε καλεί να ακονίσεις τα εργαλεία σου ξανά και ξανά, να μην επαφίεσαι στα έτοιμα.

Πάντα πρέπει να λες κάτι καινούργιο και να είσαι σε ετοιμότητα, γιατί ξαφνικά μπορεί να αιφνιδιαστείς από αυτόν που υποτίθεται πως είναι το αντικείμενο της σάτιράς σου. Από αυτή την άποψη, η κρίση είναι και ευχή και κατάρα για έναν δημιουργό.

Παράλληλα βέβαια, είναι απλώς κατάρα από τη στιγμή που, πλήττοντας τα έντυπα μέσα, θίγει το χώρο όπου μας δίνεται βήμα έκφρασης. Ας μην ξεχνάμε πως τα σκίτσα και τα κόμικς έχουν πρωτίστως να κάνουν με το έντυπο, το οποίο περνά σοβαρή κρίση, γεγονός που απειλεί εμάς και τη δουλειά μας.

Πριν από μερικούς μήνες προέκυψε εκ νέου ζήτημα αναφορικά με τα όρια στην τέχνη, τη γελοιογραφία και τη σάτιρα, με αφορμή το επίμαχο σκίτσο του Δημήτρη Χαντζόπουλου (σ.σ. αφορούσε δύο βουλευτές, Ζωή Κωνσταντοπούλου και Ραχήλ Μακρή). Πώς τοποθετείσαι ως προς αυτή τη διαμάχη, αλλά και ως προς τον κίνδυνο της αυτολογοκρισίας;

Και παλαιότερα, αν θυμάσαι, προέκυψε αντίστοιχο θέμα με τα σκίτσα για τον Μωάμεθ στη Δανία. Είναι δύσκολο αυτό το ζήτημα που θέτεις. Στην περίπτωση των σκίτσων του Μωάμεθ υποστήριζα - και εξακολουθώ να το κάνω – τη θέση των σκιτσογράφων, γιατί εκεί έμπαινε επί της ουσίας ένα ζήτημα τιμωρίας και απειλών κατά της ζωής τους από τη μεριά των ακραίων φανατικών.

Εκεί τι είχε συμβεί; Οι σκιτσογράφοι έκαναν στη χώρα τους, ούτε καν στη χώρα των φανατικών, μία σατιρική κριτική πάνω σε ένα θρησκευτικό πρόσωπο. Αυτό που ακολούθησε το θεώρησα απόπειρα ακραίας λογοκρισίας. Επρόκειτο για ένα είδος φασισμού, το να απειλείται η ζωή σου και να φοβάσαι να εκφραστείς.

Θεωρώ πως στο πλαίσιο της σάτιρας δεν υπάρχουν εξαιρέσεις: και οι θεοί και οι άνθρωποι και οι δαίμονες πρέπει να βρίσκονται στο στόχαστρο της σάτιρας. Αυτό είναι, εξάλλου, η σάτιρα. Από κει και πέρα, αν κάποιος θίγεται, υπάρχουν τα δικαστήρια και οι νόμοι. Η σάτιρα δεν πρέπει να έχει κανένα όριο.

Τώρα, στην υπόθεση με το σκίτσο του συναδέλφου Δημήτρη Χατζόπουλου, εκεί δε μπορούσα να πάρω θέση. Δεν το έχω ξεκαθαρίσει. Προφανώς και υπερασπίζομαι το δικαίωμα του σκιτσογράφου να κάνει ό,τι θέλει και στο κάτω-κάτω κανείς δεν του άσκησε λογοκρισία, ούτε του έκοψε κάποιος το σκίτσο.

Άρα δεν είναι το ίδιο θέμα ακριβώς. Ξαφνικά μπήκε εκ του μη όντως ένα ζήτημα ελευθερίας της σάτιρας ενώ δεν τέθηκε θέμα λογοκρισίας, αλλά κριτικής. Όμως η κριτική στη σάτιρα είναι νόμιμη. Αν, για παράδειγμα, κάνω εγώ σάτιρα και ο άλλος με κρίνει, δε μπορώ να του πω «γιατί με κρίνεις; Σάτιρα κάνω». Τη δέχομαι την κριτική.

Εδώ λοιπόν μπήκε ξαφνικά ένα ζήτημα του «γιατί κάνετε κριτική», κάτι που εξισώθηκε με τη λογοκρισία. Η σάτιρα είναι ελεύθερη και ο κάθε γελοιογράφος μπορεί να κάνει ό,τι θέλει, όμως και η κριτική είναι νόμιμη. Το λέω αυτό, γιατί στην ουσία κινδύνεψε η κριτική να παίξει το ρόλο της λογοκρισίας.

Αν όμως κάνω κριτική σε ένα σκίτσο σου και αυτή βρει απήχηση, αποκλείεται το επόμενο σκίτσο σου να το σκεφτείς διπλά πριν το δημοσιεύσεις;

Όχι, γιατί μπορεί η κριτική να λειτουργήσει και αντίθετα, να με πεισμώσει, να γίνω πιο προκλητικός. Δε λειτουργεί μονοσήμαντα, λοιπόν. Αυτό που θα με τρόμαζε, θα ήταν να μου πουν στην εφημερίδα που δουλεύω «πρόσεξε αυτό το σκίτσο γιατί δεν αρέσει στους από πάνω, ή ότι έπεσε τηλεφώνημα από κάποιον πολιτικό και αν μπορείς να μην το ξανακάνεις».

Εκεί θα έμπαινε άλλο ζήτημα και θα είχα δύο επιλογές. Είτε θα λειτουργούσε η αυτολογοκρισία, ή θα αποφάσιζα να φύγω από την εφημερίδα. Δεν ξέρω τι θα έκανα, γιατί δε μου έχει τύχει κάτι παρόμοιο μέχρι τώρα, ούτε στην «Ελευθεροτυπία», ούτε στην «Εφημερίδα των Συντακτών» που είμαι τώρα.

Από τη μία πλευρά, ευτυχώς δε μου έχει συμβεί, από την άλλη, όμως, λέω και δυστυχώς, γιατί αυτό μπορεί να σημαίνει πως δεν έκανα τόσο καλή σάτιρα ώστε να προκαλέσω τη μήνη κάποιου. Για μένα θα ήταν τιμή να μου πουν ότι το σκίτσο σου είναι ακραίο.

Εκείνο που θα με απογοήτευε και θα με προβλημάτιζε θα ήταν να μου πουν πως το σκίτσο μου είναι κακής ποιότητας. Αλλά αν μου έλεγαν πως η σάτιρά μου θίγει με ακραίο τρόπο πράγματα, θα ήταν τίτλος τιμής για μένα.

Έχεις δηλαδή δεύτερες σκέψεις για το κατά πόσο μπορεί να έχει μπει η δουλειά σου σε ένα μοτίβο πολιτικής ορθότητας;

Πάντα το έχω αυτό κατά νου, αλλά σ' αυτό σε βοηθούν και οι φίλοι ή οι συνάδελφοι. Επί της ουσίας, με τη δουλειά σου δημιουργείς ένα πλαίσιο κριτικής που σου υπαγορεύει τι να κάνεις κάθε φορά. Αν από αυτό καταλήξω να γίνω πιο ήπιος, είτε θα το καταλάβω από μόνος μου είτε θα μου το πουν οι φίλοι μου. Υπάρχουν, δηλαδή, δικλείδες ασφαλείας.

Αλλά για να επανέλθω στην αυτολογοκρισία, πρέπει να παραδεχτώ πως υπάρχει έτσι κι αλλιώς. Για παράδειγμα, δε θα βάλω κάποιον να βρίζει μέσα στα σκίτσα μου, λέξεις που θα έθιγαν τον μέσο αναγνώστη. Εκεί υπάρχει αυτολογοκρισία, υπό την έννοια της ευπρέπειας, του να μην πω ακραία πράγματα, όχι όμως ως προς την οξύτητα της κριτικής, αλλά στο να μη γίνει χυδαία η εκφορά του λόγου. Το θέμα είναι, ακόμα κι αν π.χ. χρησιμοποιήσω γυμνό στα σκίτσα μου, να μην το κάνω με κακόγουστο τρόπο.

Να περιμένουμε κι άλλες δικές σου κινηματογραφικές εμφανίσεις;

Αυτό εξαρτάται σε πρώτη φάση από τις προτάσεις που θα δεχθώ (γέλια), αλλά σοβαρά τώρα, απ' τον Γιάννη εξαρτάται κι όχι από μένα. Τώρα σε ό,τι αφορά κάποιον άλλο σκηνοθέτη, δεν το αποκλείω, αλλά ούτε το κυνηγάω κιόλας. Όπως και με τον Γιάννη, εξάλλου, μπορεί να είχα τους ενδοιασμούς μου, όμως τελικά προέκυψε και πήγε πολύ καλά. Απλώς μαζί του, ξέρω πια τι απαιτήσεις έχει.

Οπότε, ίσως θα έπρεπε με κάποιον νέο σκηνοθέτη να προηγηθεί μία διαδικασία προσωπικής σχέσης και φιλίας, ώστε να καταλάβω τι θέλει και να δω αν μπορώ να εξυπηρετήσω τους στόχους του. Δε με ενδιαφέρει να κάνω καριέρα στον κινηματογράφο, με αφορά σαν εμπειρία. Άρα, υπό αυτή την άποψη είμαι ανοικτός, δεν αποκλείω τίποτα.

Εδώ το λινκ.

Επεξεργασία Μαρτίου 28, 2014 από leonidio