Search the Community

Η ιστορία των κόμικς στην Ελλάδα από το 1950 έως το 1980. Με τον όρο κόμικς, εννοούμε σειρά σχεδίων, συνήθως οργανωμένων σε πλαίσια (καρέ), τα οποία περιλαμβάνουν κείμενα σε μορφή διαλόγου ή λεζάντας. Η λέξη κόμικς προέρχεται από το αμερικάνικο comic (strip και strips), που χρονολογείται από το 1911. Οι πρόδρομοι των κόμικς στην Ελλάδα ως το 1950 Ο Αθανάσιος Ιατρίδης και ο Στέφανος Ξένος, που θεωρείται και «πατέρας» του ιστορικού μυθιστορήματος στη χώρα μας παρουσίασαν γύρω στο 1860 εικόνες πολιτικής σάτιρας και σκίτσα. «Πατέρας» της ελληνικής γελοιογραφίας και κορυφαίος γελοιογράφος του 19ου αιώνα ήταν ο Θέμος Άννινος (1845-1916). Ο Θέμος Άννινος Το 1904 εμφανίστηκε το πρώτο ελληνικό κόμικ με καρέ, το «Διπλωματία εν τη λωποδυτική» του Σταμάτη Σταματίου (1881-1946), γνωστότερου ως Σταμ-Σταμ. Αυτό, δημοσιεύθηκε στο ετήσιο «Εθνικόν Ημερολόγιον» του Κωνσταντίνου Σκόκου. Σταδιακά, εφημερίδες και περιοδικά εντάσσουν τα σκίτσα στην ύλη τους. Από το 1927 ως το 1929, στο περιοδικό «Παιδική Ζωή» δημοσιευόταν η «Ιστορία κωμική του Φούρκα και του Φασαρή», το πρώτο ελληνικό στριπ κόμικ. Ο σπουδαίος Φωκίων (Φώκος) Δημητριάδης (1894-1977), κορυφαίος σκιτσογράφος και πολιτικός, κυρίως, γελοιογράφος δημοσίευσε από το 1927 στην κυριακάτικη έκδοση του «Ελεύθερου Βήματος» ολοσέλιδες «αφηγήσεις», που θεωρούνται επίσης κόμικς. Ο Σταμάτης Σταματίου Τον Ιανουάριο του 1939 κυκλοφόρησε «Το Περιοδικό μας», το παλαιότερο καταγεγραμμένο ελληνικό περιοδικό που περιείχε κόμικς. Υπεύθυνος γι' αυτά ήταν ο Νίκος Καστανάκης. «Το Περιοδικό μας» κυκλοφόρησε 25 τεύχη λόγω της έναρξης του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Γύρω στο 1948 κυκλοφόρησε το αυτόνομο έντυπο κόμικ, «Ο Μπιμπίκος εφευρέτης», που δημοσιευόταν στην τελευταία σελίδα του «Ελληνόπουλου», ενός σημαντικού περιοδικού της εποχής. Το «Ταμ-Ταμ» και τα «Κλασικά Εικονογραφημένα" Το 1950 κυκλοφόρησε το πρώτο ελληνικό περιοδικό που περιείχε αποκλειστικά κόμικς. Ήταν το «Ταμ-Ταμ». Ένας από τους βασικούς συντελεστές του ήταν ο Βύρων Απτόσογλου (1923-1990), σχεδιαστής και εικονογράφος, ο οποίος τα επόμενα χρόνια συνέδεσε το όνομά του με την εικονογράφηση πολλών ελληνικών περιοδικών κόμικς. Το «Ταμ-Ταμ» δημοσίευε περιπετειώδεις ιστορίες εμπνευσμένες από ήρωες αμερικανικών περιοδικών. Αν και κυκλοφόρησαν μόλις 18 τεύχη του «Ταμ-Ταμ», η κυκλοφορία του ήταν αξιόλογη, φτάνοντας και τις 7.500. Σταθμός για τα ελληνικά κόμικς ήταν τα «Κλασικά Εικονογραφημένα», που ξεκίνησαν να εκδίδονται τον Μάρτιο του 1951 από τις Εκδόσεις Ατλαντίς των αδελφών Πεχλιβανίδη (Μιχάλη, Γιώργου και Κώστα). Επρόκειτο για διασκευή έργων της κλασικής λογοτεχνίας. Ήταν ιδέα του Αμερικανού Albert Lewis Canter (1897-1973). Κυκλοφορούσαν στις ΗΠΑ από το 1941, ως «Classic Comics», ενώ από το 1947 ο τίτλος τους έγινε «Classics Illustrated». Οι αδελφοί Πεχλιβανίδη, με εμπειρία στον χώρο των εκτυπώσεων γνώρισαν τον Canter σε ένα ταξίδι τους στην Αμερική και θεώρησαν ως μεγάλη ευκαιρία τη μεταφορά της ιδέας του στην Ελλάδα. Στα «Κλασικά Εικονογραφημένα» συναντάμε για πρώτη φορά τα «μπαλονάκια διαλόγου» και τα «συννεφάκια σκέψης», καθαρά αμερικανικής προέλευσης και τα δύο. Το πρώτο τεύχος ήταν η διασκευή των «Άθλιων» του Ουγκό, το οποίο πούλησε συνολικά, με τις επανεκδόσεις, γύρω στο 1.000.000 αντίτυπα! Η υποδοχή των «Κλασικών Εικονογραφημένων» από το κοινό ήταν ενθουσιώδης. Κυκλοφόρησαν συνολικά 153 τεύχη, τα οποία στη συνέχεια επανεκδίδονταν. Η κυκλοφορία των τευχών ήταν εξωπραγματική για τα σημερινά δεδομένα: 200.000-300.000 το καθένα! Το τεύχος 43 ήταν ξεχωριστό για το περιοδικό. Για πρώτη φορά δημοσιεύτηκε ιστορία «ελληνικού περιεχομένου». Ήταν το «Περσέας και Ανδρομάχη», σε κείμενα του Βασίλη Ρώτα και εικονογράφηση του σπουδαίου Κώστα Γραμματόπουλου. Ακολούθησαν και άλλα ανάλογα τεύχη με θέματα εμπνευσμένα από την ελληνική μυθολογία, το Βυζάντιο, την Ελληνική Επανάσταση κ.ά. Πέρα όμως από τη μεγάλη απήχηση που είχαν στο αναγνωστικό κοινό τα «Κλασικά Εικονογραφημένα» προκάλεσαν και «φωνές» αντίδρασης από τον πνευματικό κόσμο, ιδιαίτερα για την εκλαΐκευση κορυφαίων έργων της παγκόσμιας λογοτεχνίας, αλλά και για τη μεταφορά της αμερικανικής κουλτούρας στην Ελλάδα. Ας μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε λίγα χρόνια μετά το τέλος και του εμφυλίου και η «αμερικανοποίηση» της ελληνικής ζωής είναι κάτι που τρομάζει πολλούς και δαιμονοποιείται. Ωστόσο, τα «Κλασικά Εικονογραφημένα» είχαν τεράστια προσφορά, ιδιαίτερα στην ελληνική νεολαία, η οποία ήρθε σε επαφή με κορυφαία έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, έστω και σε μια εκλαϊκευμένη απόδοση, κάτι που θα ήταν αδύνατο κάτω από άλλες συνθήκες, ενώ παράλληλα οι Έλληνες γνώριζαν πολύ καλά τα κόμικς, τα οποία, παρά το ότι λοιδορήθηκαν από πολλούς, καθιερώθηκαν και σήμερα είναι γνωστά και ως «ένατη τέχνη». Στέλιος Ανεμοδουράς: ο άνθρωπος που ταυτίστηκε με τον «Περιοδικό Τύπο» στην Ελλάδα Ίσως η μεγαλύτερη μορφή των περιοδικών στην Ελλάδα ήταν ο αείμνηστος Στέλιος (Στυλιανός) Ανεμοδουράς (1917-2000). Άλλωστε και η εταιρεία που ίδρυσε και εξέδιδε δεκάδες τίτλους περιοδικών κόμικς και άλλων (σταυρόλεξων κ.λ.π.) ονομαζόταν… «Περιοδικός Τύπος» (αρχική ονομασία «Γενικαί Εκδοτικαί Επιχειρήσεις»). Όταν έφυγε από τη ζωή ο Στέλιος Ανεμοδουράς, η εταιρεία απασχολούσε γύρω στα 140 άτομα ως μόνιμο προσωπικό, ενώ δεκάδες ήταν οι λεγόμενοι «εξωτερικοί συνεργάτες» της εταιρείας και πολλές οι άλλες εταιρείες (τυπογραφεία κ.λ.π.) που συνεργάζονταν με τον «Περιοδικό Τύπο». Ο Στέλιος Ανεμοδουράς Ο Στέλιος Ανεμοδουράς γεννήθηκε στην Αθήνα το 1917. Μεγάλωσε στον Πειραιά. Τελείωσε το γυμνάσιο στην Καλλιθέα και εκεί δημιούργησε το πρώτο έντυπο του, την «Αργώ», που είχε λογοτεχνικό περιεχόμενο. Την 1η Οκτωβρίου 1935, η ιστορία που έγραψε ο 18χρονος τότε Ανεμοδουράς, υπήρχε στο πρώτο τεύχος του θρυλικού αστυνομικού περιοδικού «Μάσκα». Εκδότης του, ο Μιχάλης Σαλίβερος, γνωστός και από τους «Καζαμίες» που εξέδιδε κάθε χρόνο και διευθυντής ο σπουδαίος Απόστολος Μαγγανάρης, μέγας δάσκαλος, κατά τον Ανεμοδουρά. Στη διάρκεια της Κατοχής, ο Ανεμοδουράς βρέθηκε στη Σίφνο, έχοντας τελειώσει πλέον τη Νομική Σχολή. Εκεί, παράλληλα με τη μελέτη σπουδαίων λογοτεχνικών έργων, τύπωνε και προκηρύξεις ενάντια στους κατακτητές. Έχοντας εργαστεί σε διάφορες εφημερίδες, αποφασίζει το 1951 να μπει στον χώρο των εκδόσεων. Μαζί με τον Γ. Γεωργιάδη εκδίδουν τον «Υπεράνθρωπο». Επρόκειτο για δημιούργημα του ευφάνταστου Ανεμοδουρά, που πλαισιωνόταν από τα σκίτσα του απόφοιτου της ΑΣΚΤ Βύρωνα Απτόσογλου, που υπέγραφε συνήθως ως Byron. Ο «Υπεράνθρωπος» ταξίδεψε στο Διάστημα με ειδικό αεροσκάφος! Με συμμάχους του τα όπλα που κατασκεύαζε ο δαιμόνιος εφευρέτης Ελ Γκρέκο κατατρόπωνε όλα τα διαστημικά πλάσματα που επιβουλεύονταν τη Γη. Ο «Υπεράνθρωπος» κυκλοφόρησε για 96 τεύχη. Το 1952 όμως, ο Στέλιος Ανεμοδουράς (κείμενα) και ο Βύρων Απτόσογλου (εικονογράφηση) δημιούργησαν τον «Μικρό Ήρωα», ένα περιοδικό που έμεινε στην ιστορία. Λίγα χρόνια μετά την απελευθέρωση από τον κατοχικό ζυγό, ξύπνησε ο πατριωτισμός εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων και χάρη στην πένα του Ανεμοδουρά, που χρησιμοποιούσε το ψευδώνυμο Θάνος Αστρίτης και τα σκίτσα του Απτόσογλου έδωσαν τη δυνατότητα στο περιοδικό να γίνει θρύλος. Ο Γιώργος Θαλάσσης, το θρυλικό «παιδί- φάντασμα», η Κατερίνα και ο πάντα πεινασμένος Σπίθας έγιναν ήρωες πρώτης τάξης σε παιδιά, εφήβους και μεγαλύτερους. Οι Γερμανοί τα έβρισκαν σκούρα με τους ήρωες του Ανεμοδουρά, που, παρά τις αντιξοότητες, θριάμβευαν στο τέλος. Οι κυκλοφορίες του «Μικρού Ήρωα» ήταν τεράστιες. Μάλιστα, το 1966 έφτασε να πουλά 100.000 τεύχη! Τον επόμενο χρόνο, η δικτατορία των συνταγματαρχών θεώρησε ότι το περιοδικό έβλαπτε τη διαπαιδαγώγηση των Ελλήνων και βέβαια, καθώς δεν εξυπηρετούσε τα συμφέροντά της, σταμάτησε την κυκλοφορία του στο νούμερο 798. Το 1995, το περιοδικό «Αντί» ανέλαβε την έκδοση δύο έξτρα τευχών του «Μικρού Ήρωα». Έτσι, τυπώθηκαν το νούμερο 799, με τίτλο «Θανάσιμη Υποψία», την ιστορία του οποίου έγραψαν 4 συγγραφείς διαδοχικά: Σωτήρης Δημητρίου, Ξενοφών Μπρουντζάκης, Αλέξης Πανσέληνος και Ηλίας Λάγιος. Ακολούθησε το 800ο και τελευταίο τεύχος του «Μικρού Ήρωα» με τίτλο «Ένα φάντασμα από το παρελθόν». Την ιστορία έγραψε ο ίδιος o Σ. Ανεμοδουράς. Πηδάλιο Πρεςς: Ιωάννης Δραγούνης Ένας άλλος εκδότης που συνέδεσε το όνομά του με τα κόμικς στην Ελλάδα ήταν ο Ιωάννης Δραγούνης. Η εταιρεία του, «Πηδάλιο Πρεςς» ξεκίνησε τις εκδόσεις της επί χούντας, με το περιοδικό «Καρδιοχτύπι». Το περιεχόμενο του περιοδικού θεωρήθηκε πολύ τολμηρό από τη δικτατορία και οι περιορισμοί ήταν συνεχείς. Υπήρχαν αγωγές από θρησκευτικές οργανώσεις, ακόμα και κατασχέσεις στα περίπτερα! Έτσι, ο Γιάννης Δραγούνης αποφάσισε να κλείσει το «Καρδιοχτύπι» και να ασχοληθεί με την έκδοση κόμικς. Τα καουμπόικα «Τεξ Τον» και «Κιτ Κάρσον» ήταν τα πρώτα που εξέδωσε και είχαν τεράστια επιτυχία. Τα περιοδικά που δεν πουλιούνταν, επέστρεφαν στην αγορά ως τόμοι (π.χ. τρία περιοδικά, στην τιμή των δύο). Έτσι κανένα περιοδικό δεν έμεινε απούλητο. Το περιοδικό όμως που έγινε η ναυαρχίδα της «Πηδάλιο Πρεςς» ήταν ο θρυλικός «Ποπάυ», που συναγωνιζόταν σε πωλήσεις τον «Μίκυ Μάους», που εξέδιδε ο Ευάγγελος Τερζόπουλος. Ακολουθούσαν στη λίστα με τα πιο πετυχημένα περιοδικά της «Πηδάλιο Πρεςς», ο «Μπαγκς Μπάνυ», ο «Ταρζάν», τα πολεμικά («Έφοδος», Κράνος») κ.ά. Και σ’ αυτά τα περιοδικά, οι τόμοι ήταν ο λόγος για τον οποίο δεν έμεινε τίποτα απούλητο. Ο Γιάννης Δραγούνης κυκλοφόρησε επίσης το σταυρολεξικό περιοδικό «ΚΟΥΙΖ», που συμπληρώνει, με άλλη ιδιοκτησία, 50 χρόνια στην αγορά και την αθλητική εφημερίδα «Φλόγα των Σπορ» (στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1980), η οποία όμως έκλεισε σχετικά σύντομα. Όσο για τον «Μίκυ Μάους», ο Γιώργος Δραγούνης, ένας από τους δύο γιους του Ι. Δραγούνη αποκάλυψε ότι η αρχική πρόταση για την έκδοσή του είχε γίνει στον πατέρα του. Αυτός όμως αρνήθηκε. Ο αντιπρόσωπος της King Feature Syndicate στην Ελλάδα, Αγγελόπουλος, πρότεινε τότε στον Ευάγγελο Τερζόπουλο, εκδότη του πετυχημένου περιοδικού «Γυναίκα», να εκδώσει αυτός τον «Μίκυ Μάους». Διστακτικός αρχικά Τερζόπουλος, δέχτηκε τελικά. Το αποτέλεσμα; Θρίαμβος του «Μίκυ Μάους» που ήταν πιο κερδοφόρος για τον Ε. Τερζόπουλο, από την… υπερκερδοφόρα «Γυναίκα». Βλέποντας την επιτυχία του «Μίκυ Μάους», ο Δραγούνης ζήτησε από τον Αγγελόπουλο τα δικαιώματά του «Ποπάυ», κάτι που έγινε. Ο «Μίκυ Μάους» ήταν πρώτος σε κυκλοφορία και τον ακολουθούσε με διαφορά 10.000-15.000 φύλλων ο «Ποπάυ». Ο Μίκυ Μάους, δημιουργία του Γουόλτ Ντίσνεϊ (1928) εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα, ως περιοδικό, τον Σεπτέμβριο του 1967. Κόστιζε 10 δραχμές. Πολύ σύντομα, ο Μίκυ και οι υπόλοιποι ήρωες του Ντίσνεϊ αγαπήθηκαν από τα Ελληνόπουλα και έγιναν μανία, ενώ αποτέλεσαν και προϊόντα ολόκληρης βιομηχανίας! Μπλεκ: ο «ξανθός γίγαντας» των 130.000 τευχών! Στις 3 Οκτωβρίου 1954 κυκλοφόρησε στην Ιταλία το δημιούργημα των σπουδαίων σχεδιαστών Sartoris, Sinchetto και Guzzon με τίτλο «Il Grande Blek». Στο περιοδικό περιγράφονταν οι περιπέτειες ενός ξανθού γίγαντα, του Μπλεκ, ο οποίος αγωνιζόταν για την ελευθερία της Αμερικής τον 18ο αιώνα. Σύντροφοί του, ο Ρόντι και ο Καθηγητής Μυστήριος. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε το 1969 από τον Στέλιο Ανεμοδουρά. Τα εξώφυλλα των, αρχικών τουλάχιστον, τευχών του Μπλεκ είχε φιλοτεχνήσει ο Βύρων Απτόσογλου. Πολύ σύντομα έγινε αγαπημένος ήρωας των αγοριών προεφηβικής και εφηβικής ηλικίας και έφτασε στο σημείο να πουλάει 130.000 τεύχη την εβδομάδα! Από τον Δεκέμβριο του 1970, ως το Φεβρουάριο του 1977 κυκλοφόρησαν 175 τεύχη του «Μεγάλου Μπλεκ» που, εκτός από αδημοσίευτες ιστορίες του Μπλεκ, είχε και περιπέτειες ενός άλλου «χάρτινου ήρωα» του Ζαγκόρ. Τα τεύχη του «Μεγάλου Μπλεκ» είναι δυσεύρετα σήμερα. Το 1970 κυκλοφόρησαν επίσης δύο τόμοι (168 σελίδες ο καθένας) του «Μπλεκ των Διακοπών». Το 1975, ο… αρχικός Μπλεκ ολοκληρώνει τον κύκλο του. Την θέση του παίρνει ο «Νέος Δυναμικός Μπλεκ», από το 1976, με νέο, μεγάλο σχήμα για τις ιστορίες άλλων ηρώων, όπως ο Κάπτεν Μαρκ. Η δεύτερη αυτή περίοδος ολοκληρώθηκε το 1979, μετά την κυκλοφορία 120 τευχών. Τη δεύτερη ημέρα των Χριστουγέννων του 1979 άρχισε η τρίτη περίοδος του «Μπλεκ», με τον αρχικό του τίτλο, που διήρκησε ως το 1994. Τα... καουμπόικα: ο Τζιμ Άνταμς και ο Τεξ ή Ροκ Τα περιοδικά κόμικς που κυκλοφόρησαν από το 1950 ως περίπου τα τέλη της δεκαετίας του 1970 ήταν εκατοντάδες. Εξέχουσα θέση σ' αυτά κατέχουν τα "καουμπόικα", με κυρίαρχο τον θρυλικό Τζιμ Άνταμς, τον "Μικρό Σερίφη". Φυσικά και αυτός ήταν Έλληνας. Λεγόταν Δημήτρης Αδαμόπουλος και καταγόταν από τη Σπάρτη. Βρέθηκε στην Αμερική σε ηλικία 18 ετών, μετά τον θάνατο του πατέρα του, που ήταν σερίφης. Και ο Τζιμ Άνταμς έγινε επίσης σερίφης. Μαζί του, στις περιπέτειές του, η αγαπημένη του Ντιάνα, ο Μεξικανός γκαφατζής Πεπίτο και ο μικρός Ινδιάνος Τσιπιρίπο. Τα κείμενα του "Μικρού Σερίφη", έγραφε (στα περισσότερα τεύχη τουλάχιστον), ο Πότης Στρατίκης, με το ψευδώνυμο Κώστας Φωτεινός. Την εικονογράφηση του περιοδικού είχε αναλάβει ο Θέμος Ανδρεόπουλος, ενώ την επιμέλεια της έκδοσης είχε ο Κώστας Ραμπατζής. Η κυκλοφορία του περιοδικού ήταν εξαιρετική: 35.000 τεύχη την εβδομάδα. Παράλληλα με τον "Μικρό Σερίφη" κυκλοφορεί ένα ακόμα περιοδικό με πρωταγωνιστή τον Τζιμ Άνταμς: ο "Μικρός Καουμπόυ". Οι έξι τελευταίες σελίδες του "Μικρού Καουμπόυ" φιλοξενούν τις εικονογραφημένες περιπέτειες του μικρού ινδιάνου Χαγιαβάθα. Το 1975 οι συντελεστές των περιοδικών χωρίζουν. Έτσι, ο "Μικρός Σερίφης" εκδίδεται από τους αδελφούς Στρατίκη και έχει πλέον σκίτσα του Μάκη Γιακουμάτου, ενώ οι Ανδρεόπουλος – Ραμπατζής εκδίδουν, από τις εκδόσεις "Μονόκερος" τον "Μικρό Καουμπόυ". Ο "Μικρός Σερίφης" κυκλοφόρησε αδιάλειπτα για 33 χρόνια (1963-1996)! Ξεχωριστή περίπτωση στα καουμπόικα περιοδικά, κατέχει ο Τεξ Γουίλερ, δημιούργημα του Ιταλού Gian Luigi Bonelli το 1948! Αρχικά, ο τίτλος προτάθηκε, στα τέλη της δεκαετίας του 1960 στον Στέλιο Ανεμοδουρά, που όμως θεώρησε ότι δεν θα έχει επιτυχία. Ο ιδιοκτήτης όμως των εκδόσεων "Νέος Παρνασσός" Κ. Δρόσος εμπιστεύτηκε τον Τεξ, τον λευκό αρχηγό των ινδιάνων Ναβάχο, άλλαξε όμως το όνομά του... σε Ροκ. Το πρώτο τεύχος κυκλοφόρησε τον Απρίλιο του 1969 σε ένα τόμο 146 (!) σελίδων και, απαγορευτική τιμή (10 δραχμές). Σύντομα, ο Δρόσος μειώνει τις σελίδες και την τιμή σε 6 δραχμές. Ο... Ροκ όμως, με τους εκπληκτικούς διαλόγους και τη σπουδαία εικονογράφηση αντέχει μόνο για 36 τεύχη. Το τεύχος Νο 37 με τίτλο "Ο ανελέητος" που προαναγγέλθηκε στο τ. 36, δεν κυκλοφόρησε ποτέ... Ο Τεξ Γουίλερ, επανήλθε τη δεκαετία του 1980 από τις εκδόσεις Παπαχρυσάνθου, για λίγα όμως τεύχη. Νέα εμφάνιση του Τεξ, έγινε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 από τον Στέλιο Ανεμοδουρά. Τίτλος του περιοδικού; "ΡΟΝΤΕΟ". Αυτή ήταν και η πιο εκτεταμένη χρονικά έκδοση των περιπετειών του Τεξ Γουίλερ, καθώς κυκλοφόρησαν περισσότερα από 110 τεύχη. Το 2007 κυκλοφόρησε ένας συλλεκτικός τόμος 240 σελίδων, από την Jemma Press, με τίτλο "ΤΕΞ, Ο Μοναχικός Καβαλάρης", με αδημοσίευτη στη χώρα μας ιστορία του Τεξ. Το 1986, ο Ντούσιο Τεσάρι σκηνοθέτησε την ταινία "Τεξ, ο αετός της δύσης", με τον Μοντγκόμερι Γουντ (Τζουλιάνο Τζέμα), στον ρόλο του Τεξ. Άλλοι... "χάρτινοι" ήρωες Από τα εκατοντάδες κόμικς που κυκλοφόρησαν όλα αυτά τα χρόνια αναφέρουμε, ενδεικτικά: "Όμπραξ", "Zagor" ("Ζαγκόρ), τα αθλητικά "Γκολ" και "Φίλαθλος" (καμία σχέση με την αθλητική εφημερίδα που κυκλοφόρησε τη δεκαετία του 1980), ο θρυλικός "Λούκι Λουκ", που δεν χρειάζεται περαιτέρω συστάσεις, το... χαρούμενο παιδικό περιοδικό "Τιραμόλα", με πρωταγωνιστή τον... άνθρωπο λάστιχο, ο γνωστός "Τεν Τεν", ο "Ταρζάν", σε διάφορες εκδοχές, τα πολεμικά "Μάχη", "Τανκς" και "Δράσις", το "Μπίγκο", ο "Ρακάρ", ο "Σεραφίνο", ο... γιος του Ταρζάν "Ακίμ", ο μασκοφόρος "Φάντομ", από τον Ηλία Καμπανά, ο "Κοκομπίλ", ο "Mister No", ο "Πεπίτο" κ.ά. Το "Δυναμικό Αγόρι" και τα περιοδικά της "σκληρής γενιάς" Το 1975, ο Νίκος Δεληγιώργης κυκλοφορεί το περιοδικό "Δυναμικό Αγόρι", με... χάρτινους ήρωες από την Αγγλία και την Ισπανία. Το 1977 αφαίρεσε τη λέξη "Δυναμικό", αλλά, ως τις αρχές της δεκαετίας του '90 που τερμάτισε... την καριέρα του, κυκλοφόρησε άλλα 700 τεύχη! Βασικοί του ήρωες; Ο Ελ Ζαμπάτο, ο Δικαστής Ντρεντ και ο Ρου Ρόβερς. Αντίπαλός του; Το περιοδικό "Τρουένο", των "Ελληνικών Περιοδικών Εκδόσεων" που κυκλοφόρησε για 200 τεύχη. Το 1978, ο εκδοτικός οίκος του Ηλία Καμπανά φέρνει στην Ελλάδα τα "περιοδικά της σκληρής γενιάς". Το σύμπαν της Marvel Comics, δημιουργίες, κυρίως του Stan Lee: "Captain America", "Iron Man", "Hulk", "Black Panther" κ.ά. Τα περιοδικά κυκλοφορούν απρογραμμάτιστα και "αντέχουν" για δύο χρόνια μόνο. 15 χρόνια αργότερα επανακυκλοφορούν, με σαφώς καλύτερη τύχη από άλλους εκδότες. Τα ερωτικά κόμικς Το 1962 κυκλοφόρησε στην Ιταλία το περιοδικό "Diabolik". Ήταν το πρώτο ερωτικό κόμικ. Το ακολούθησε το "Kriminal". Για πρώτη φορά, το γυμνό εμφανιζόταν σε περιοδικά κόμικς. Την ίδια χρονιά, το 1977 το "Ζάκουλα" είναι το πρώτο ερωτικό περιοδικό κόμικ που κυκλοφορεί στην Ελλάδα. Ακολουθούν το "Terror" και το "Orribile" και άλλοι 25 τίτλοι σε τρία χρόνια! Το είδος... κάηκε μ' αυτό τον τρόπο στη χώρα μας. Πάντως, οι νέοι της εποχής εκείνης, θα θυμούνται τη σαφή αναφορά σε αυτά τα περιοδικά: "... Απαγορεύεται κάτω των 17". Τα κοριτσίστικα περιοδικά Το 1972, ο Νίκος Δεληγιώργης κυκλοφόρησε το περιοδικό "Μανίνα", που απευθυνόταν σε κορίτσια. Το όνομα αυτό, Μανίνα, το είχε η κόρη ενός από τους εκδότες, αλλά και η εγγονή της θρυλικής "Θείας Λένας", της Αντιγόνης Μεταξά. Στη "Μανίνα" αρθρογραφούσαν η Λιάνα Κανέλλη, ο Νίκος Μουρατίδης και ο Ιάσονας Τριανταφυλλίδης. Η "Μανίνα" έφτασε σε κυκλοφορία τα 140.000-150.000 τεύχη! Στις 21 Δεκεμβρίου 1972 ο Ι. Δραγούνης κυκλοφορεί το κοριτσίστικο περιοδικό "Βίκυ", με πενιχρά αποτελέσματα, καθώς εκδόθηκαν ελάχιστα τεύχη. Αντίθετα, στις 26 Ιουνίου 1973, ο Στέλιος Ανεμοδουράς κυκλοφόρησε το περιοδικό "Κατερίνα", που πήρε το όνομά του από την Κατερίνα, σύζυγο του γιου του Γιώργου. Η "Κατερίνα" σπάει όλα τα ρεκόρ κυκλοφορίας. Το 1979 κυκλοφόρησε και η "Σούπερ Κατερίνα". Το πρώτο τεύχος της, με τον Τζον Τραβόλτα, πούλησε 70.000 αντίτυπα. Ο Ηλίας Καμπανάς προσπάθησε να συναγωνιστεί την "Κατερίνα", με το "Χαρούμενο Κορίτσι", δεν τα κατάφερε όμως, καθώς το περιοδικό κυκλοφόρησε από το 1973 ως το 1975. Άλλοι εκδότες, που κυκλοφόρησαν τα περιοδικά "Νόβη" και "Μαριλένα" απέτυχαν επίσης, όπως και ο Η. Καμπανάς, εκ νέου, με τα περιοδικά "Ελεάννα" και "Μπάρμπαρα". Το 1977, η Λίνα Δεληγιώργη κυκλοφόρησε την "Πάττυ", μηνιαίο περιοδικό που ξεπέρασε τα 200 τεύχη και ο Θεοφάνης Πάγκαλος, στις 23/6/1978 το περιοδικό "Φλερτ", που έφτασε, τουλάχιστον, τα 243 τεύχη. Όλα τα στοιχεία αφορούν τα περιοδικά ως την εποχή που κυκλοφορούσαν "κανονικά" σε έντυπη μορφή και αναφέρονται στην περίοδο ως τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Και το σχετικό link...

Από την Ηρωίδα της Ελληνικής Επαναστάσεως και τα μπλε εξώφυλλα που κρέμονταν στα περίπτερα της δεκαετίας του ’60, έως τη σύγχρονη απεικόνιση των ληστών στις αρχές του 20ού αιώνα και από τον Flash ως τον Black Panther. O Βέλγος δημιουργός κόμικς Ζορζ Προσπέρ Ρεμί, γνωστός με το ψευδώνυμο Ερζέ (Hergé). Δημιούργησε τη σειρά κόμικς με ήρωα τον Τεντέν, η πρώτη ιστορία του οποίου δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 1929 στο παιδικό έντυπο Le Petit Vingtième. H τέχνη των κόμικς, όπως άλλωστε και όλες οι μορφές τέχνης, έχει μια μακρά και πολύπλοκη σχέση με την ιστορία και τη μελέτη του παρελθόντος· μια σχέση η οποία εκτείνεται από την πρώτη στιγμή της εμφάνισης των κόμικς έως σήμερα. Παρόλο που η αφήγηση με τη χρήση διαδοχικών εικόνων χρονολογείται από πολύ παλαιότερα, τα κόμικς με τη σημερινή τους μορφή εμφανίστηκαν ως αναγνώσματα σε συνέχειες στις εφημερίδες του 19ου αιώνα, στο πλαίσιο του εκδημοκρατισμού και της συνακόλουθης εμπορευματοποίησης της δημόσιας σφαίρας. Αποτέλεσμα των τεράστιων αλλαγών στη μορφή και στο περιεχόμενο του Τύπου, και ιδίως της ανάδυσης της εντυπωσιοθηρικής δημοσιογραφίας και του ταμπλόιντ, αρχικά χρησίμευσαν ως άλλο ένα μέσο για τη δημιουργία μιας σταθερής σχέσης αναγνώστη και εφημερίδας, αλλά σύντομα αυτονομήθηκαν, αποτελώντας αντικείμενο αυτοτελών εκδόσεων στις αρχές του 20ού αιώνα. Όπως συμβαίνει με κάθε «αναπαράσταση» του παρελθόντος, η σχέση των κόμικς με το παρελθόν είναι πολυεπίπεδη. Από τη μία πλευρά, τα κόμικς συνομιλούν με την ιστορία, αρδεύουν περιεχόμενο και εικόνα από το παρελθόν και τις ιστοριογραφικές του επεξεργασίες, συνομιλούν με την τρέχουσα ιστορική παραγωγή, τις αντιλήψεις για το παρελθόν. Ο Αστερίξ και οι περιπέτειές του βασίστηκαν σε ένα σύνολο ιστορικών γνώσεων – προφανώς με συνεχείς αναγωγές στο σήμερα – γύρω από τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία και τους λαούς της. Από την άλλη πλευρά, τα κόμικς αποτελούν μάρτυρες της εποχής τους, αποτυπώνουν, ακόμη και αν μιλούν για το παρελθόν, το σήμερα των δημιουργών τους, τις σύγχρονές τους αντιλήψεις και πραγματικότητες. Ο Λοχαγός Μαρκ και ο αγώνας του σε συνεργασία με έναν Ινδιάνο για την ανεξαρτησία των ΗΠΑ από τους Άγγλους αποικιοκράτες, ένα κόμικ που είχε πολύ μεγάλη επιτυχία στο κοινό της δεκαετίας του ’60, είναι προϊόν των συζητήσεων και των κινημάτων που γέννησε η συγκεκριμένη εποχή. Εάν από τη μία πλευρά τα κόμικς είναι πλούσιες πηγές για την εποχή που δημιουργούνται αλλά και για την ιστορική αντίληψη των δημιουργών και των συγκαιρινών τους, παράλληλα αποτελούν ένα μοναδικό μέσο διάχυσης αντιλήψεων και εικόνων του παρελθόντος. Προσανατολισμένα παλαιότερα κυρίως σε ένα παιδικό και νεανικό κοινό, αλλά πιο πρόσφατα και σε μεγαλύτερες ηλικίες, αποτελούν ένα από τα πιο ισχυρά μέσα διάχυσης αυτού που θα ονομάζαμε ποπ ιστορική κουλτούρα. Αξίζει να δούμε αυτή την πολύπλοκη σχέση μέσα από δύο παραδείγματα, εκείνα των υπερηρωικών κόμικς και των graphic novels. Εξώφυλλο τεύχους των Κλασσικών Εικονογραφημένων. Το τεύχος έχει τίτλο Η ηρωίδα της Επαναστάσεως και αποτελεί διασκευή του ομότιτλου έργου το οποίο έγραψε ο Στέφανος Ξένος και κυκλοφόρησε το 1852. Τα κόμικς των υπερηρώων Το 1938 γεννήθηκε το πρώτο περιοδικό κόμικς με τη σύγχρονη έννοια, το θρυλικό πρώτο τεύχος του Action Comics (1938) που εισήγαγε τον Superman, έναν εξωγήινο μετανάστη που απηχούσε με τη διπλή του ταυτότητα τους προβληματισμούς των Εβραίων δημιουργών του. Σύντομα ακολούθησαν και άλλοι ανάλογοι χαρακτήρες βασισμένοι στα αρχέτυπα της ποπ κουλτούρας, με πιο γνωστό παράδειγμα τον Batman (1939), μια ενισχυμένη εκδοχή των ντετέκτιβ από την έντυπη, ραδιοφωνική και κινηματογραφική αστυνομική μυθοπλασία της δεκαετίας του 1930. Η εμφάνιση των υπερηρώων στην ποπ κουλτούρα, αν και αρχικά απηχούσε κοινωνικές ανησυχίες της περιόδου του Κραχ του 1929, σύντομα σημαδεύτηκε από τον πατριωτικό πυρετό του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, διάστημα κατά το οποίο η δημοφιλία του συγκεκριμένου είδους εκτοξεύτηκε. Μετά από μια περίοδο κάμψης, όπου τη θέση των υπερηρώων πήραν άλλα είδη ποπ αφηγήσεων (κόμικς γουέστερν, τρόμου, επιστημονικής φαντασίας, κ.ο.κ.), το είδος επανεμφανίστηκε δυναμικά στη δεκαετία του 1960, πρωτοπορώντας μορφολογικά, αφηγηματικά και ως προς το περιεχόμενο: η ανάδειξη της Marvel – μιας εκ των δύο μεγαλύτερων εταιρειών κόμικς μέχρι σήμερα, μαζί με το αντίπαλο δέος, την DC – στην κορυφή της αγοράς της εποχής εδραζόταν αφενός στις τεχνικές σύνδεσης με το αναγνωστικό κοινό και στη γέννηση νέων δημοφιλών χαρακτήρων και αφετέρου στην είσοδο των ηρώων στη σφαίρα του πραγματικού κόσμου. Τα εργασιακά και συναισθηματικά προβλήματα του νεαρού Spider-Man συνυπήρχαν με την απόπειρα των Fantastic Four να εξισορροπήσουν τη ζωή τους ανάμεσα στην οικογένεια, στην επιστήμη και στις εξωγήινες απειλές· ο αλκοολικός μεγιστάνας Iron Man αποτελούσε την αιχμή του δόρατος των ψυχροπολεμικών ΗΠΑ στη μάχη εναντίον του κομμουνισμού ή μεταφορών γι’ αυτόν, ενώ ο αναγεννημένος Captain America – που στην πρώτη του εμφάνιση το 1941 γρονθοκοπούσε τον Χίτλερ – ενσάρκωνε την αμερικανική ιδεολογία και ταυτόχρονα έψαχνε τη θέση του στον νέο μεταπολεμικό κόσμο· λίγο αργότερα ο Black Panther, ο πρώτος μαύρος υπερήρωας, έγινε ένα ισχυρό σύμβολο του κινήματος των Αφροαμερικανών. Λόγω της αξιοσημείωτης συνέχειάς τους μέσα στον χρόνο, τα υπερηρωικά κόμικς είναι ταυτόχρονα μια πολύτιμη ιστορική πηγή αλλά και ένα βαρόμετρο της ποπ κουλτούρας γενικά, και της ιστορικής κουλτούρας ειδικότερα, των δυτικών παγκοσμιοποιημένων κοινωνιών. Εδώ και 15 χρόνια, οι κινηματογραφικές μεταφορές υπερηρωικών κόμικς έχουν καταστεί ένα από τα μεγαλύτερα πολιτισμικά προϊόντα στην παγκόσμια αγορά, συνδιαμορφώνοντας τις αναπαραστάσεις του παρελθόντος για εκατομμύρια ανθρώπους. Από τη δεκαετία του 1940, οι υπερήρωες είχαν εμφανιστεί, με περισσότερη ή (συνήθως) λιγότερη επιτυχία, στην τηλεόραση και στον κινηματογράφο, ενώ στα τέλη της δεκαετίας του 1960 ένα από τα διαχρονικά ισχυρότερα στούντιο του Χόλιγουντ, η Warner Bros, εξαγόρασε την DC, ιδίως μετά την επιτυχία του τηλεοπτικού Batman. Από το 2008 μέχρι σήμερα, όμως, και έχοντας αποφύγει οριακά τη χρεοκοπία τη δεκαετία του 1990, η Marvel κατόρθωσε να δημιουργήσει κάτι πρωτόγνωρο: ένα δίκτυο δεκάδων αλληλοσυνδεόμενων ταινιών και σειρών, που η DC προσπαθεί ασθμαίνοντας, και χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία, να ακολουθήσει· ένα δίκτυο με τόσο μεγάλη δυναμική από άποψη κερδών και κυριαρχίας, ώστε το 2009 η Marvel εξαγοράστηκε από την υπερδύναμη της ποπ κουλτούρας Disney. Οι αναπαραστάσεις του ναζισμού και του Ψυχρού Πολέμου στη σειρά ταινιών Captain America, η μείξη στοιχείων της αρχαιότητας με το σκηνικό του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην κινηματογραφική Wonder Woman και η απεικόνιση της αποικιοκρατίας στο Black Panther δημιουργούν εικόνες, ήχους, αισθητικά πρότυπα και ερμηνευτικές προτάσεις στον ίδιο ή και σε μεγαλύτερο βαθμό από τις παγκόσμιες αναπαραστάσεις του αμερικανικού παρελθόντος στα γουέστερν και από τις τεράστιες κινηματογραφικές παραγωγές ιστορικού περιεχομένου του 20ού αιώνα. Η φύση αυτών των ιστορικών ερεθισμάτων είναι, βέβαια, ένα μεγάλο θέμα συζήτησης, όχι επειδή βασίζονται σε χάρτινους υπερήρωες, αλλά επειδή κυριαρχούν σε τόσο μεγάλο βαθμό και τείνουν να απορροφήσουν ή να εκτοπίσουν κάθε διαφορετική αφήγηση. Σελίδα από το graphic novel Ζητιάνος του Canellos Cob, που βασίζεται στην ομότιτλη νουβέλα του Ανδρέα Καρκαβίτσα (Polaris, 2019). Από τα Κλασσικά Εικονογραφημένα στα graphic novels To 1941 κυκλοφόρησαν στις ΗΠΑ τα Classics Illustrated, τα πρώτα περιοδικά κόμικς που είχαν ως σκοπό την παρουσίαση ενός μυθιστορήματος σε ένα τεύχος. Η σύμβαση που χαρακτήρισε τη δημιουργία τους ήταν ο περιορισμός του σεναρίου στην πλοκή και η απόδοση των περιγραφικών μερών μέσω της εικόνας. Στόχευαν κυρίως στο παιδικό και νεανικό κοινό, θέλοντας να του προσφέρουν ψυχαγωγία μαζί με μόρφωση. Η επιτυχία τους οδήγησε στη μεταφορά τους και σε άλλα εθνικά περιβάλλοντα. Στην Ελλάδα κυκλοφόρησαν το 1951 από τις εκδόσεις Ατλαντίς των αδελφών Πεχλιβανίδη, οι οποίες ειδικεύονταν στο παιδικό και σχολικό βιβλίο. Πέρα από τη διασκευή γνωστών ελληνικών μυθιστορημάτων, λ.χ. Η ηρωίς της Ελληνικής Επαναστάσεως του Στέφανου Ξένου, η σειρά βασίστηκε κατά κύριο λόγο σε διασκευές ιστοριών από την ελληνική εθνική ιστορία, εκκινώντας από την αρχαιότητα. Ιστορίες που αναλάμβαναν να μετατρέψουν σε σενάριο γνωστοί λογοτέχνες της εποχής όπως ο Βασίλης Ρώτας, η Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη, η Γεωργία Δεληγιάννη-Αναστασιάδη. Η εκδοτική επιτυχία του εγχειρήματος ήταν τεράστια, όπως και η δημοφιλία της σειράς, μια δημοφιλία που επιβεβαιώθηκε και από την επανέκδοσή της από την Καθημερινή λίγα χρόνια πριν. Αξίζει λίγο να το σκεφτούμε αυτό· η διάχυση και η πρόσληψη μιας σειράς κειμένων και εικόνων, οι οποίες σε μια κρίσιμη περίοδο διχασμού έφτιαχναν ένα κοινό ηρωικό παρελθόν, βασισμένο σε παραδοχές όπως η πίστη στην πατρίδα, η ανδρεία, η μπέσα κ.ά. Οι στερεότυπες εικόνες του παρελθόντος, βασισμένες σε μια μακρά παράδοση αναπαραστάσεων της εθνικής ιστορίας, υπήρξαν καθοριστικές για τη διαμόρφωση της ιστορικής κουλτούρας των συγκαιρινών τους, ακόμη και αν προέρχονταν από αριστερούς κατά τεκμήριο δημιουργούς. Στη δεκαετία του 1980 εμφανίστηκε διεθνώς ένας νέος όρος, το «graphic novel», για να δώσει κύρος σε μια μορφή τέχνης που είχε χάσει σε μεγάλο βαθμό τη δύναμή της, είχε δει τα έσοδά της να μειώνονται και είχε κατηγορηθεί συστηματικά για την υποτιθέμενη «διαφθορά της νεολαίας». Αυτή η «σοβαρή» στροφή των κόμικς, αν και τους αφαίρεσε ενίοτε στοιχεία από τη διασκεδαστική τους φύση, παρήγαγε αριστουργήματα της 9ης τέχνης και τους έδωσε την ευκαιρία να μπολιαστούν με νέες προβληματικές. Στην Ελλάδα, όπου η παραγωγή κόμικς ήταν μικρή και περιορισμένη σε συγκεκριμένους κύκλους με ελάχιστες εξαιρέσεις, βλέπουμε τα τελευταία χρόνια μια επανεπεξεργασία του εθνικού (πραγματικού ή μυθολογικού) παρελθόντος μέσα από μια πληθώρα κομιξικών ειδών: από την έκδοση graphic novels με διασκευές επιφανών λογοτεχνικών κειμένων (Ερωτόκριτος, Τα μυστικά του βάλτου, Ο ζητιάνος, Παραρλάμα, κ.ά.) μέχρι την πλαισίωση της ελληνικής ιστορίας μέσα από τους κώδικες του ποπ, του νουάρ, του φανταστικού ή του υπερηρωικού (Μυθοναύτες, Ληστές – Η ζωή και ο θάνατος των Γιάννη και Θύμιου Ντόβα, Μυστήρια πράματα, πληθώρα κόμικς στο βραχύβιο, δυστυχώς, περιοδικό Μπλε Κομήτης κ.ά.). Ένα ιστορικό παρελθόν που κάποτε προσεγγίζεται από κάποιον επαγγελματία ιστορικό ή ερευνητή, ο οποίος γράφει και το σενάριο, ή πολύ συχνά από τον ίδιο τον δημιουργό των κόμικς, ο οποίος συνθέτει το σύνολο του έργου, συνομιλώντας κάποτε με εντυπωσιακό τρόπο με τη σύγχρονη ιστοριογραφία. Από το graphic novel των Παναγιώτη Πανταζή – Γιάννη Ράγκου, Στα μυστικά του βάλτου της Πηνελόπης Δέλτα (Polaris, 2018). Από το χάρτινο κόμικ στο διαδίκτυο Εάν όσο περνάει ο καιρός η ισχύς του χάρτινου κόμικ μειώνεται σε έναν ψηφιοποιημένο κόσμο, οι εικόνες που προέρχονται από αυτό γίνονται όλο και πιο ηγεμονικές μέσω της διάχυσής τους από μέσα όπως ο κινηματογράφος ή το διαδίκτυο. Λογοτεχνία, κινηματογράφος, μουσική, κόμικς συγκροτούν από κοινού στέρεες εικόνες για το ιστορικό παρελθόν. Δεν είναι πρωτόγνωρο. Η ιστορική συνείδηση της ελληνικής κοινωνίας του 19ου και του 20ού αιώνα διαμορφώθηκε μέσα από την ώσμωση διαφορετικών ειδών που άρδευαν από το παρελθόν. Λαϊκά μυθιστορήματα, αναγνώσματα στον Τύπο σε συνέχειες, τα Κλασσικά Εικονογραφημένα ή, για τους νεότερους, ο Αστερίξ ή ο Λοχαγός Μαρκ διαμόρφωσαν εικόνες, συγκρότησαν κοινότητες αναγνωστών. Στη σύγχρονή μας εκδοχή και με τη συνδρομή του ψηφιακού στοιχείου, του διαδικτύου και της ικανότητας των σόσιαλ μίντια να συγκροτούν κοινότητες, υπάρχει μια διαρκής, γόνιμη και δημιουργική αλληλόδραση, όπως αποτυπώνεται και στα σύγχρονα graphic novels, ανάμεσα σε επίπεδα κουλτούρας που παλαιότερα γίνονταν αντιληπτά ως ασύμβατα και σε φόρμες και αφηγηματικές τεχνικές με διαφορετικές προελεύσεις. Για τον ιστορικό του μέλλοντος, τα σύγχρονα graphic novels θα αποτελέσουν έναν πολύτιμο δείκτη για τον τρόπο που διαβάστηκε στη συγχρονία το ιστορικό παρελθόν, είτε με νέες αναγνώσεις είτε με την επανάγνωση κειμένων που συγκρότησαν αυτό που θα ονομάζαμε νεοελληνικό κανόνα στην τέχνη. *Aναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας, ΕΚΠΑ **Διδάσκων Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής Το παραπάνω άρθρο δημοσιεύθηκε στην έκδοση της Καθημερινής «Σελίδες Ιστορίας», τεύχος 3 Ιούνιος-Αύγουστος 2023. Και το σχετικό link...

Εβδομήντα χρόνια κλείνουν από τη δημοσίευση του «Περσέας και Ανδρομέδα», του πρώτου τεύχους Κλασικών Εικονογραφημένων από Έλληνες δημιουργούς και την αρχή της σειράς Κλασικών βασισμένων στο ελληνικό εθνικό αφήγημα. Εξώφυλλο του πρώτου τεύχους της ελληνικής σειράς ιστοριών «Περσέας και Ανδρομέδα» Η χρονιά που μας αφήνει περιλαμβάνει τις επετείους 70 χρόνων από δύο μεγάλες στιγμές του ελληνικού αναγνώσματος: την επέτειο του πρώτου τεύχους του «Μικρού Ήρωα» και του πρώτου τεύχους της σειράς «Από τη Μυθολογία και την Ιστορία της Ελλάδος» των Κλασικών Εικονογραφημένων. Από τη μία ο πρώτος μεγάλος, μεταπολεμικός «ήρως». Από την άλλη η πρώτη μεγάλη σειρά ελληνικών κόμικς, ενδιαφέρουσα από ιστορικής άποψης τόσο λόγω της εγχώριας πρωτοπορίας της και των σπουδαίων συντελεστών της όσο και λόγω της αποτύπωσης της δικής της εποχής: της συντηρητικής, μετεμφυλιακής Ελλάδας. Η εικονογραφημένη «αμερικανική εισβολή» Πώς άρχισαν όλα αυτά; Στον δύσκολο, ψυχροπολεμικό Μάρτιο του 1951, γίνεται το θαρραλέο άλμα των Κλασικών Εικονογραφημένων στο ελληνικό έδαφος με τους «Άθλιους» του Βίκτωρος Ουγκώ. Η αυθεντική αμερικανική σειρά του εκδότη Άλμπερτ Κάντερ είχε στόχο την εκλαΐκευση της λογοτεχνίας για το ευρύ παιδικό κοινό. Όταν κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα από τις εκδόσεις «Ατλαντίς» των αδελφών Μιχάλη, Γιώργου και Κώστα Πεχλιβανίδη, τα πολύχρωμα εντυπωσιακά τεύχη της έγιναν ανάρπαστα από τους νεαρούς αναγνώστες. Η επιτυχία του εντύπου προκάλεσε και τις αναμενόμενες συντηρητικές αντιδράσεις: δάσκαλοι, γονείς, ακαδημαϊκοί όπως ο Παπανούτσος κι ο Πανσέληνος τα κατηγόρησαν τόσο για «εκχυδαϊσμό της λογοτεχνίας» όσο και για «αμερικανική πολιτιστική επίθεση» με «φανταχτερά, ευτελή σχέδια». Αυτές οι επικρίσεις σίγουρα έβαλαν τους εκδότες σε σκέψεις. Ο Παντελής Πεχλιβανίδης, γιος του εκδότη Γιώργου, είχε ισχυριστεί σε συνέντευξή του πως ο ίδιος ο Κάντερ προέτρεψε τους Έλληνες εκδότες για δημιουργία ελληνοκεντρικών ιστοριών, τόσο λόγω του ενδιαφέροντός του για την αρχαία γραμματεία όσο και λόγω των «λαθών» αμερικανικών τευχών, όπως στην «Ομήρου Ιλιάδα». Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος διά χειρός Μποστ Το σίγουρο είναι πως τον Οκτώβριο του 1953, οι εκδόσεις «Ατλαντίς» κυκλοφόρησαν το επόμενο, ακόμα πιο θαρραλέο βήμα, το τεύχος «Περσέας και Ανδρομέδα» βασισμένο στον αρχαίο μύθο. Το σενάριο υπέγραφε ο Βασίλης Ρώτας και το σχέδιο ο Κώστας Γραμματόπουλος, ενώ ένας υπότιτλος στο εξώφυλλο έγραφε: «Από την Μυθολογία και την Ιστορία της Ελλάδος». Το κόμικς βρήκε μεγάλη αποδοχή και οδήγησε στη δημιουργία ακόμα 90 τευχών βασισμένων στο ελληνικό εθνικό αφήγημα, τα οποία κυκλοφορούσαν σχεδόν εναλλάξ με τα αμερικανικά μέχρι και τη δεκαετία του ’60. Από τον Όλιβερ Τουίστ στον Κολοκοτρώνη Η νέα σειρά πετύχαινε με έναν σμπάρο δυο τρυγόνια: από τη μια αντέκρουε τους επικριτές των Κλασικών για «αμερικανοποίηση» και από την άλλη προσείλκυε ακόμα περισσότερο κοινό. Ο τίτλος της τα έλεγε όλα: τα κόμικς αυτά βασίζονταν στο μακραίωνο ελληνικό εθνικό αφήγημα από τα ομηρικά έπη μέχρι τον Κρητικό Αγώνα. Στόχος τους δεν ήταν η μεταφορά σε κόμικς λογοτεχνικών έργων, μα η μεταφορά των εθνικών μύθων, ακόμα και η χρήση τους ως εκπαιδευτικού υλικού. Μέσα από τις σελίδες τους παρέλασαν ηρωικοί φουστανελάδες, θαρραλέοι Αθηναίοι και υπερηρωικοί Βυζαντινοί ακρίτες που θριάμβευαν ενάντια σε κακομούτσουνους αλλόφυλους κακούς, πετώντας πομπώδη λόγια περί αδιάκοπου ελληνικού έθνους. Στη νέα σειρά, τα λογοτεχνικά αμερικανικά Κλασικά Εικονογραφημένα βαφτίστηκαν στην κολυμπήθρα του μετεμφυλιακού συντηρητισμού και του διδακτισμού του έθνους-κράτους, αναδυόμενα ως Εθνικά Εικονογραφημένα. Το Κλασικό είχε γίνει Εθνικό. Η βρετανική έκδοση του «Δαίδαλος και Ίκαρος». Ορισμένα ελληνικά τεύχη αρχαιοελληνικής θεματολογίας κυκλοφόρησαν και μεταφρασμένα στην Αγγλία. Τα 91 τεύχη της σειράς μπορούν να καταταχθούν σε 4 κατηγορίες με βάση το θέμα τους: Αρχαία Ελλάδα (μυθολογία, γραμματεία, ιστορία), Βυζάντιο (βιογραφίες αυτοκρατόρων και προσωπικοτήτων), Επανάσταση του 1821 (βιογραφίες αγωνιστών, μάχες) και Νεοελληνική Γραμματεία (κρητική λογοτεχνία, δημώδης παράδοση και βιβλία του 19ου αιώνα). Εντύπωση προκαλεί πως ανάμεσα στους τίτλους τής – απευθυνόμενης σε παιδιά – σειράς κυκλοφόρησαν μεταφορές αρχαίων τραγωδιών, όπως «Πέρσες» και «Οιδίπους Τύραννος», και έργων σαν τον «Λουκή Λάρα» του Βικέλα και τη «Βαβυλωνία» του Βυζάντιου! Δημιουργοί, φανφάρες και deadlines Άλλο ένα αξιοσημείωτο των ελληνικών Κλασικών είναι πως οι δημιουργοί τους, διαπρεπείς όλοι στο αντικείμενό τους, δεν είχαν ξαναφτιάξει ποτέ τους κόμικς! Οι σεναριογράφοι τους ήταν φτασμένοι λογοτέχνες και γνώστες της ελληνικής ιστορίας και φιλολογίας, μέλη της Αντίστασης κατά την Κατοχή και υπέρμαχοι της δημοτικής γλώσσας, όπως η Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη (στιχουργός του Ύμνου του ΕΑΜ), η Γεωργία Δεληγιάννη-Αναστασιάδη, ο pulp συγγραφέας Νίκος Ρούτσος και φυσικά ο πρωτεργάτης της σειράς Βασίλης Ρώτας. Όλοι αρχικά μεταφραστές των αμερικανικών τευχών, ανέλαβαν τη συγγραφή των κόμικς βασισμένοι στην εμπειρία τους με τα αμερικανικά πρωτότυπα και στις γνώσεις τους πάνω στη συγγραφή για παιδιά. Ο λόγος τους είναι απλός, λαϊκός, κατανοητός κι ευχάριστος στην ανάγνωση, με πυκνά όμως λόγια που σπάνια απέφευγαν τις κλισέ εθνικιστικές φανφάρες της εποχής. Η ομάδα των εικονογράφων ήταν ακόμα πιο ανομοιογενής: στον αρχικό συνδυασμό βρίσκονταν οι Κώστας Γραμματόπουλος, Βασίλης Ζήσης, Νίκος Καστανάκης, Παύλος Βαλασάκης, Γιώργος Βακαλό και Μέντης Μποσταντζόγλου, ενώ στη συνέχεια προστέθηκαν οι νεαροί φοιτητές της Καλών Τεχνών Γιάννης Δραγώνας, Γεράσιμος Λιβιεράτος, Τάκης Κατσουλίδης και αρκετοί ακόμα. Χαράκτες, ζωγράφοι, γραφίστες και γελοιογράφοι, διαπρεπείς ή πρωτάρηδες, οι σχεδιαστές έμπασαν το δικό τους στιλ στην πρωτόγνωρη για αυτούς γλώσσα των κόμικς, καταλήγοντας όμως αρκετές φορές σε ατσούμπαλα αισθητικά αποτελέσματα, στήνοντας άβολα το πυκνό κείμενο με τα σκίτσα. Σε κάθε περίπτωση, τα ετερόκλητα κόμικς τους έπλασαν μια ξεχωριστή αισθητική από εκείνη των Αμερικανών ομοτέχνων τους που σε κάποια τεύχη εντυπωσιάζει ακόμα και σήμερα. Και φυσικά, όλα αυτά λίγο απασχολούσαν τους νεαρούς αναγνώστες που καταβρόχθιζαν το κάθε νέο τεύχος. Οι 4 θεματικές των ελληνικών Κλασικών: Αρχαία Ελλάδα, Βυζάντιο, 1821 και Νεοελληνική Γραμματεία. Οι συνθήκες εργασίας στα Κλασικά δεν ήταν εύκολες. Από άρθρο του Παύλου Βαλασάκη μαθαίνουμε για τα μικρά χρονικά περιθώρια (deadlines) παράδοσης μεγάλου όγκου σελίδων και για τις χαμηλές πληρωμές. Λόγοι που οδηγούσαν σε σχεδιαστικές προχειροδουλειές και που, μαζί με το στίγμα του «φτηνού και χαμηλού αναγνώσματος» που δεν μπόρεσε να αποβάλει το έντυπο, οδήγησαν πολλούς δημιουργούς στην ανωνυμία μέσα στα τεύχη. Έκθεση στο Ψηφιακό Μουσείο Κόμικς Εν όψει της επετείου της σειράς, το Ψηφιακό Μουσείο Κόμικς (comicsmuseum.gr), γνωστός ιστότοπος ψηφιακών εκθέσεων της Comicdom Press γύρω από τα κόμικς, διοργάνωσε από τον Μάιο τη διαδικτυακή έκθεση «Κλασικά Εικονογραφημένα: Οι Αθάνατες Ελληνικές Δημιουργίες» σε επιμέλεια του γράφοντος. Σε αυτήν βρίσκονται σελίδες, βιογραφικά δημιουργών και αναφορές στις ιστορικές συνθήκες που καλλιέργησαν τη σειρά. Στη μεγάλη αυτή έκθεση, ο επισκέπτης μπορεί ελεύθερα να ξεναγηθεί σε ένα από τα πρώτα, άτσαλα υπό το σύγχρονο πρίσμα μα θαρραλέα βήματα Ελλήνων δημιουργών στην 9η Τέχνη, τους παππούδες των σύγχρονων ελληνικών κόμικς. ● Γνωρίστε περισσότερα για τη σειρά στην έκθεση του Ψηφιακού Μουσείου Κόμικς «Κλασικά Εικονογραφημένα: Οι Αθάνατες Ελληνικές Δημιουργίες» στο comicsmuseum.gr Και το σχετικό link...