Search the Community

Με αφορμή τη μαύρη επέτειο της 21ης Απριλίου θυμόμαστε έναν κανόνα οδικής κυκλοφορίας που έγινε γελοιογραφία, ναζιστική διαταγή και κακόγουστη χουντική προπαγάνδα. Αθηναϊκό πεζοδρόμιο επί Κατοχής «Βαδίζετε δεξιά. Τότε ούτε δυσάρεστοι συγκρούσεις θα συνέβαινον με τους βαδίζοντας βιαστικά ούτε ενοχλητικαί προσεγγίσεις με ανεπιθύμητα πρόσωπα, ούτε δυσχέρειαι εις την κυκλοφορίαν επί των πεζοδρομίων. Πράγματα απλούστατα, αλλά και αναγκαιότατα. Προσέχετε λοιπόν. Βαδίζετε δεξιά διά να μη σας έρχωνται... ζερβά» προέτρεπε τους αναγνώστες του ευθυμογραφήματος με τίτλο «Δεξιά» στο «Μηνιαίον Καλλιτεχνικόν Περιοδικόν Πινακοθήκη» ο συντάκτης με το ψευδώνυμο «Αμάραντος» το 1926, σε μια Ελλάδα που προσπαθούσε να εξευρωπαϊστεί θέτοντας κανόνες για το περπάτημα στα φρεσκοστρωμένα πεζοδρόμια. Για την κίνηση στους δρόμους, ο κανόνας είχε τεθεί πολύ νωρίτερα, από Βασιλικό Διάταγμα της εποχής του Όθωνα (1837) σύμφωνα με το οποίο: «Επί των δημοσίων οδών του Βασιλείου Μας, εντός και εκτός των κατωκημένων χώρων, οσάκις συναπαντώνται έφιπποι ή άμαξαι, οφείλουν έκαστος να χωρή δεξιόθεν, ίνα ούτως η δίοδος αφίεται ελευθέρα. Οι παραβάται τιμωρούνται διά προστίμου πέντε δραχμών υπέρ των Ταχυδρομικών Ταμείων». Την απαρχή των κανόνων περί βάδισης και οδήγησης στα δεξιά εντοπίζει στα χρόνια του Ναπολέοντα ο Γ. Κανελλόπουλος, αστυνόμος Β', σε άρθρο του με τίτλο «Βαδίζετε Δεξιά» στο περιοδικό «Αστυνομικά Χρονικά». Κατακεραυνώνει τους Άγγλους που δεν συμμορφώνονται και καταλήγει με την ακόλουθη προτροπή η οποία αποκαλύπτει και τις πολιτικές πεποιθήσεις τόσο του αστυνόμου όσο και του περιοδικού: «Βαδίζετε λοιπόν όλοι δεξιά όχι μόνον διότι αυτό επιβάλλει η παράδοσις και η σχετική Αστυνομική Διάταξις, αλλά και διότι οι πολλοί πηγαίνουν δεξιά». (Τεύχος 209, Φεβρουάριος 1962). Μεταπολεμική διαφήμιση της Τροχαίας Αθηνών Παρά τους κανόνες τα αποτελέσματα ήταν μάλλον πενιχρά: «Ενθυμούμαι το έτος 1947 ως διευθυντής τροχαίας Αθηνών, θέλησα να εφαρμόσω τη διάταξι να βαδίζουν οι πεζοί δεξιά. Προς τούτο εξετύπωσα πολλές χιλιάδες μεγάλων εγχρώμων εικόνων που παρίσταναν ένα αστυφύλακα να δείχνη μια επιγραφή που έλεγε: “ΒΑΔΙΖΕΤΕ ΔΕΞΙΑ”. Οι εικόνες αυτές ετοιχοκολλήθησαν παντού και το αποτέλεσμα ήταν, μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, οι διαβάτες γενικώς να συμμορφώνονται προς τον πρωταρχικό αυτόν κανόνα της ομαλής κυκλοφορίας. Εννοείται ότι η δι’ εικόνων υπόμνησις αυτή προς τους πολίτες πρέπει να είναι συνεχής, και αυτό μπορεί να επιτευχθή διά της τοποθετήσεως μονίμως πινακίδων με το σύνθημα “ΒΑΔΙΖΕΤΕ ΔΕΞΙΑ” παντού, και ιδίως κάτω ή επάνω από τους ρυθμιστικούς φανούς της κυκλοφορίας, πάνω στα δοχεία απορριμμάτων του Δήμου, πάνω στους ηλεκτρικούς στύλους, πάνω στα περίπτερα, μέσα στις βιτρίνες των καταστημάτων, ακόμη και πάνω στα πεζοδρόμια» γράφει ο Νικ. Αρχιμανδρίτης, αρχηγός Αστυνομίας Πόλεων ε.α. και τέως διοικητής Υποδιευθύνσεως Τροχαίας Κινήσεως Αθηνών (Αστυνομικά Χρονικά, τεύχος 354, Φεβρουάριος 1968). Για τη Δεξιά και την Ακροδεξιά, που κυβέρνησαν τη χώρα στο συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος του εικοστού αιώνα, αυτό το σύνθημα άγγιξε τα όρια της ψύχωσης. Η κατάχρησή του ήταν τόση που ακόμα και ο ίδιος ο Ιωάννης Μεταξάς έγινε τροχονόμος-καρικατούρα. Ο Ιωάννης Μεταξάς ως τροχονόμος Όπως εξηγεί ο Δημήτρης Σαπρανίδης στο βιβλίο του «Ιστορία της Ελληνικής γελοιογραφίας» (εκδ. Ποταμός) «“Βαδίζετε δεξιά”, μια γελοιογραφία με την τροχαία υπόδειξη που την υπέστησαν οι Ελληνες σε πολλά επίπεδα διακυβέρνησής τους, με κορωνίδα τις φασιστικές δικτατορίες. Η γελοιογραφία δημοσιεύθηκε σε μερικές εφημερίδες με την υπογραφή του Μίμη Παπαδημητρίου (Μιμ.Παπ.) λίγες ημέρες πριν από την 4η Αυγούστου, με τον Ιωάννη Μεταξά τροχονόμο». Με στόχο την πειθάρχηση των Ελλήνων, οι Γερμανοί κατά τη διάρκεια της κατοχής τοποθέτησαν τέτοιες πινακίδες έξω από κτίρια που στέγαζαν τις υπηρεσίες τους. Όπως εξηγεί ο Στέφανος Μίλεσης στην ιστοσελίδα Pireorama (2016), το νόημα ήταν να περπατούν οι Έλληνες στη δεξιά πλευρά του πεζοδρομίου όταν το κτίριο ήταν στα αριστερά τους ώστε να βρίσκονται όσο πιο μακριά γίνεται από τους Γερμανούς. Όσοι έρχονταν από την αντίθετη κατεύθυνση όφειλαν να γνωρίζουν ότι δεν πρέπει να περπατούν δίπλα στο επιταγμένο κτίριο. Ακόμα και στις εφημερίδες κατά τη δεκαετία του 1960, στις σελίδες των διαφημίσεων και των αγγελιών, τοποθετούνταν ρεκλάμες με το «Βαδίζετε δεξιά». Φαίνεται ότι η κατευθυνόμενη κρατική διαφήμιση στον Τύπο ήταν από τότε συνήθεια της Δεξιάς. Πινακίδα της χούντας Αλλά το αποκορύφωμα ήταν η χούντα των συνταγματαρχών που στο κλίμα του γενικευμένου κιτς και της κακογουστιάς, δίπλα στα πλακάτ με το «Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια» και με σαφή αναφορά στις ναζιστικές πινακίδες όπως επισημαίνει και η Ελένη Στόικου στη διδακτορική της διατριβή («Έλληνες καλλιτέχνες στο Βερολίνο 1961-1989: πολιτικές και κοινωνικές όψεις του έργου τους», ΑΠΘ, 2020) γέμισε την Ελλάδα με αφίσες και επιγραφές με τον χαμογελαστό τροχονόμο να προτρέπει «Βαδίζετε δεξιά» δείχνοντας περήφανα τον τσολιά και την καραγκούνα στην μπλε Λεωφόρο 21ης Απριλίου 1967. Αποδεικνύοντας ότι η μεταξική Δεξιά, η ναζιστική Δεξιά, η χουντική Δεξιά και γενικώς η Δεξιά, ποτέ δεν ξεχνά τι σημαίνει Δεξιά κι επιμένει να βαδίζουμε δεξιά. Κι εμείς υπακούμε. Και το σχετικό link...

Στη μνήμη του γελοιογράφου Αρχέλαου Αντώναρου, τρεις προσωπικότητες που τον γνώρισαν από κοντά γράφουν γι’ αυτόν. Ο Αρχέλαος Αντώναρος στο γραφείο του Ο Αρχέλαος Αντώναρος, γνωστός και ως Αρχέλαος, ήταν ταλαντούχος σκιτσογράφος που με τη ζωντανή καρτουνίστικη γραμμή του και το κοινωνικοπολιτικό χιούμορ του ξεχώρισε στη μεταπολεμική ελληνική γελοιογραφία. Από τον Απρίλιο του 1998 που μας άφησε πέρασαν 25 χρόνια. Ένα παιδί που γεννήθηκε τότε είναι πλέον 25 χρόνων νέος, ακόμα ένας πιθανόν άνεργος και αγχωμένος πτυχιούχος μέσα στην αβεβαιότητα του σήμερα. Στις επόμενες σειρές γράφουν για αυτόν τρεις προσωπικότητες που γνώρισαν το έργο του και τον ίδιο: ο γελοιογράφος και δημιουργός κόμικς Soloup (Αντώνης Νικολόπουλος), ο εικαστικός, δημοσιογράφος και συγγραφέας της «Ιστορίας της Ελληνικής Γελοιογραφίας» Δημήτρης Σαπρανίδης, και ο πολιτικός, δημοσιογράφος και γιος τού Αρχέλαου, Ευάγγελος Αντώναρος. Soloup «Τον ένιωθα κάτι σαν τον… γελοιογραφικό μου παππού» Ήταν μια ξεχωριστή φιγούρα στον χώρο της γελοιογραφίας ο Αρχέλαος. Με παχιά, αστεριξίστικα μουστάκια, εκτός από τα χαμόγελα και τα γέλια των αναγνωστών, προκαλούσε και την αγάπη, τον θαυμασμό τον ίδιων των συναδέλφων του. Φαρδιά μουστάκια που όμως δεν κατάφερναν να κρύψουν το πλατύ του χαμόγελο. Αντίθετα το τόνιζαν, το μεγάλωναν. Είχα τη μεγάλη χαρά στα σκιτσογραφικά μου ξεκινήματα να γνωρίσω τον «διάσημο γελοιογράφο» Αρχέλαο αλλά και να νιώσω τη ζεστασιά που μετέδιδε ως άνθρωπος. Τον ένιωθα κάτι σαν τον… γελοιογραφικό μου παππού. Εκείνος με σύστησε στους άλλους μεγάλους σκιτσογράφους της γενιάς του που θαύμαζα. Τον Μπόστ, τον Μητρόπουλο, τον Κυρ… Με καλούσε ως νεαρό σκιτσακούδι στις εκθέσεις, στις μαζώξεις της Λέσχης Γελοιογράφων που ήταν και πρόεδρος, μα και στο σπίτι του στην Καλλιθέα. Εκεί με τράταρε με καρτούλες και σκιτσάκια αλλά και με κάποια από τα όμορφα ζωγραφιστά του βότσαλα που είχε τοποθετημένα σ’ ένα καλάθι πάνω στο γραφείο του. Από τότε, σαν ευχή, σαν «γούρι», ως δείγμα ήθους και ύφους, το έχω πάντα κοντά στο δικό μου σχεδιαστήριο. Καθημερινή παρουσία στα πενήντα εκατοστά απ’ την καρέκλα μου. Βότσαλο ζωγραφισμένο από τον Αρχέλαο, δώρο στον Soloup (από τη συλλογή του Soloup) Ήταν κορυφαίος, μαζί με τον Χριστοδούλου, εκείνης της θεματικής φόρμας που θα την περιγράφαμε ως «κοινωνική» γελοιογραφία. Είχε τον δικό του, καλόκαρδα σαρκαστικό τρόπο να αναδείξει το αστείο στην καθημερινότητα των Ελλήνων στον «Θησαυρό», στο «Ρομάντζο» ή και σε άλλα έντυπα τις δεκαετίες του ’50 και του ’60. Υπήρξε όμως το ίδιο πολιτικοποιημένος και ευαίσθητος, όχι μόνο ως ΤΟΤ στον «Ριζοσπάστη», αλλά ως το τέλος του στην «Αθηναϊκή» και παραδόξως στη «Βαβέλ». Εξώφυλλο του άλμπουμ του Αρχέλαου «Βαρελόφρονες», των εκδόσεων Βαβέλ Ναι, τον θαύμαζα ως σκιτσογράφο. Ένιωθα δέος με όλους αυτούς τους μεγάλους της γενιάς του. Όμως αυτό που μου έμεινε ήταν και το ανθρώπινο της επαφής του. Η ζεστασιά, η φροντίδα, το χιούμορ στις συναναστροφές του. Και πώς αλλιώς, αφού, εκτός των άλλων είχα και μια εμπειρία ζωής από τον Αρχέλαο. Όταν βρισκόμουν «αβυσματίας» δυσμενώς στον στρατό, μακριά από τους δικούς μου και έχοντας φύγει με μετάθεση από την αγαπημένη μου Λέσβο, έμαθε ο Αρχέλαος από τη μητέρα μου τις μαύρες μου πλερέζες. Ανέλαβε λοιπόν αμέσως δράση χωρίς να του ζητήσει κανείς κάτι τέτοιο. Έβαλε σ’ έναν φάκελο το βιβλιαράκι του «Γέλα καρδιά μου γέλα» που μόλις είχε κυκλοφορήσει, φυσικά με ιδιαίτερη αφιέρωση για να μου… ακμαιώσει το ηθικό. Όμως το έκανε με τον δικό του τρόπο, υπογράφοντας τον φάκελο ως «Αρχέλαος Γελοιογράφος» (για να το «δουν») και με ξεχωριστό γράμμα για τον διοικητή του τάγματος! Απ’ ό,τι μου είπε αργότερα, για να μάθουν οι αξιωματικοί πως έχω τη γνωριμία του και πως είμαι κι εγώ «σπουδαίος» σκιτσογράφος, να με προσέχουν και να μη με βασανίζουν. Τέτοια μεγάλη καρδιά, ο Αρχέλαος. Πιο μεγάλη απ’ τη χαμογελάρα που δεν κατάφερναν να κρύψουν τα μουστάκια του. Δημήτρης Σαπρανίδης «Είχε δικό του γελοιογραφικό χαρακτήρα στο σκίτσο» Τον Αρχέλαο τον κατατάσσω με τους πρώτους μεταπολεμικούς γελοιογράφους της Ελλάδας. Ήταν ο μεγαλύτερος και ο πρώτος που δούλεψε στον «Ριζοσπάστη» ως γελοιογράφος. Ο «Ριζοσπάστης» την εποχή του Εμφυλίου ήταν φυτώριο, δεν ήταν απλώς μια εφημερίδα. Μέσα εκεί μεγάλωσαν γελοιογράφοι, λογοτέχνες, ήταν λαμπρή εποχή του πνεύματος. Ο Κώστας Μητρόπουλος μου είχε πει πως γνώρισε τον Αρχέλαο στον «Ριζοσπάστη», όπου εκεί έδωσε τα πρώτα του σκίτσα και τον εγκρίναν, καθώς αυτός που ιδιαίτερα ξεχώρισε το ταλέντο του ήταν ο Αρχέλαος. Μετά τον Εμφύλιο οι γελοιογράφοι πέρασαν στον αστικό Τύπο όπου «τους άλλαξαν» τα γούστα και, επί εποχής Παπάγου και Τσαλδάρη, η πολιτική γελοιογραφία τους άρχισε να γίνεται τυπική, μια μεταπολεμική γελοιογραφία που δεν έγινε καθαρά πολιτική. Ο Αρχέλαος, μαζί με τον (Βασίλη) Χριστοδούλου, δημιούργησαν έναν τύπο που ήταν πολύ επίκαιρος, τον μεθύστακα και τους «Βαρελόφρονες». Ήταν ως άνθρωπος χιουμορίστας. Όλοι αυτοί οι γελοιογράφοι ήταν χιουμορίστες ως άνθρωποι. Έλεγαν αστεία στην καθημερινότητά τους, άλλα κρύα και άλλα ζεστά, και έπιναν πολύ κρασί. Οι τύποι που χρησιμοποιούσαν στις γελοιογραφίες τους, οι «Βαρελόφρονες», ήταν από προσωπικά τους βιώματα. Γενικά ο Αρχέλαος είχε ένα χιουμοριστικό σκίτσο το οποίο είχε μια εξέλιξη. Ήταν αυτόνομος και δεν έγινε ούτε κέντρο μίμησης από άλλους γιατί είχε δικό του γελοιογραφικό χαρακτήρα στο σκίτσο. Ευάγγελος Αντώναρος «Έβλεπε τη ζωή από την ευχάριστη πλευρά κι ας είχε κάτι το αδιόρατα μελαγχολικό» Είναι δύσκολο να γράψεις για κάποιο γνωστό πρόσωπο που ήταν πατέρας σου. Είναι ακόμη πιο δύσκολο να γράψεις όταν αυτό το πρόσωπο ήταν, αποδεδειγμένα, ευρύτατα αγαπητός. Μιλάω για τον Αρχέλαο που μεσουράνησε ως σκιτσογράφος από τις αρχές της δεκαετίας του ‘50 μέχρι τη δεκαετία του ‘90 κι έφυγε από τη ζωή πρόωρα πριν από 25 χρόνια τον Απρίλη του 1998, τέτοιες μέρες. «Μεγάλο παιδί» τον αποκαλούσαν οι συνάδελφοί του. Άκακος ήταν. Αλλά όχι ανυποψίαστος. Ήταν πολιτικοποιημένος από τα φοιτητικά του χρόνια. Αμετακίνητος δημοκράτης με προοδευτικές για τα χρόνια του αντιλήψεις. Έβλεπε τη ζωή από την ευχάριστη πλευρά κι ας είχε κάτι το αδιόρατα μελαγχολικό στα γκριζογάλανα μάτια του. Ας είχε περάσει όχι και τόσο εύκολα παιδικά χρόνια στην αγαπημένη του Σαλονίκη. Οι συνάδελφοί του εκτιμούσαν όχι μόνο την ανυστερόβουλη συμπεριφορά του, αλλά και την ενθάρρυνση που έδινε σε πραγματικά ταλαντούχους νέους οι οποίοι ονειρεύονταν να μπουν σε αυτόν τον δύσκολο και πολύ ανταγωνιστικό χώρο. Ίσως γι’ αυτό τον είχαν εκλέξει επανειλημμένα «Πρόεδρο» στη Λέσχη τους. Γελοιογραφικό αυτοπορτρέτο του Αρχέλαου Κάποιοι νομίζουν πως οι σκιτσογράφοι είναι πάντα μέσα στην καλή χαρά γιατί με τις δημιουργίες τους κάνουν τους αναγνώστες να γελούν. Μεγάλο λάθος. Συνήθως κουβαλάνε μέσα τους μια μελαγχολία, έναν σκεπτικισμό κι έχουν ένα ιδιότυπο κοφτό χιούμορ. Βλέπουν πράγματα, χαρακτηριστικά και ιδιότητες στους άλλους και την κοινωνία που ο μέσος άνθρωπος δεν διακρίνει ή, πολύ συχνά, προσπερνά. Έτσι ήταν κι ο Αρχέλαος. Άνθρωπος της παρέας μεν, αλλά και με δόσεις εσωστρέφειας. Δεν του άρεσαν οι λεκτικές περιπλοκάδες. Ζωγράφιζε με το θείο δώρο που είχε «όπως έβλεπε». Κι όταν μια ηθοποιός, νούμερο ένα της εποχής της, του παραπονέθηκε πως σ’ ένα σκίτσο της είχε αποδώσει ένα χαρακτηριστικό του προσώπου της που εκείνη θαρρούσε πως την αδικούσε, της απάντησε: «Μα αυτό είναι το σήμα κατατεθέν σου που σε κάνει αγαπητή στον κόσμο». Και δεν την ξαναζωγράφισε. Όχι γιατί θύμωσε. Σπάνια άλλωστε τον είχα δει θυμωμένο – μερικές φορές με μένα (κι είχε δίκιο!). Όπως έλεγε η σύζυγός του και μητέρα μας Γεωργία: «Όταν κατεβάζει τα μουστάκια του, φεύγουμε από το δωμάτιο». Εκείνος δούλευε συνήθως στο γραφειάκι της μονοκατοικίας στην οδό Φορνέζη στην Καλλιθέα, όπου έζησε. Κάθε φορά που πάω να δω την 98χρονη μάνα μου, ανοίγω την πόρτα και μπαίνω μέσα. Είναι σαν να τον βλέπω ακόμη καθισμένο εκεί, έχοντας μπροστά τα πινέλα του. Τον χώρο τον έχουμε διατηρήσει όπως ήταν τη μέρα που μας είπε αντίο. Με τους τοίχους βαμμένους σε αιγαιοπελαγίτικο μπλε που εκείνος είχε διαλέξει. Και το σχετικό link...