Μακραίνοντας τα γένια του Οδυσσέα [Κουλιφέτης Περικλής, efsyn.gr, 08/08/2026]

[ramirez]

Η εκδοχή της «Οδύσσειας» σε αμερικανικό κόμικς «Κλασικών Εικονογραφημένων» και το ρετουσάρισμά της στην ελληνική του έκδοση αποδεικνύει πόσο παλιό – και μπανάλ – είναι το ζήτημα της ιστορικής ορθότητας των μεταφορών του έπους.

 

 

 

 

Ομηρικοί καβγάδες έχουν στηθεί το τελευταίο διάστημα για την κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Από τη μη ιστορική ορθότητα της ταινίας μέχρι τη μαύρη Ελένη, οι συντηρητικοί και ακροδεξιοί πολέμιοί της την καταγγέλλουν ως «woke» δούρειο ίππο που έρχεται να αλώσει την εθνική τους κληρονομιά. Ο Ίλον Μασκ εκδήλωσε, μάλιστα, την προθυμία του να φτιάξει «ιστορικά ορθή» Οδύσσεια με τεχνητή νοημοσύνη. Θα ξάφνιαζε τους Έλληνες επικριτές και τον ακροδεξιό Μασκ πως το εγχείρημα «εξυγίανσης» μιας «μη ιστορικά ορθής» αμερικάνικης Οδύσσειας είχε ήδη πραγματοποιηθεί από τα «πολυμήχανα» ελληνικά πενάκια πριν από 73 χρόνια στα κόμικς!

 

Το 1941 ξεκινάει στην Αμερική η περίφημη σειρά κόμικς «Κλασικά Εικονογραφημένα», στοχεύοντας να κάνει την κλασική λογοτεχνία πιο προσιτή στα παιδιά. Το 1951, κυκλοφορεί η μεταφορά της «Ομήρου Οδύσσειας» σε σχέδιο Harley Griffiths και σεναριακή προσαρμογή αγνώστου. Πλην μερικών παραλείψεων (όπως της Νέκυιας και των Λωτοφάγων) το κόμικς παραμένει αρκετά πιστό στο πρωτότυπο. Έχοντας κατά νου τον λαϊκό αμερικανικό παιδόκοσμο του ’50 ως αποδέκτη, αποδίδει πολλές λεπτομέρειες του έπους σαν παραμύθι – όπως τον βασιλιά Αλκίνοο των Φαιάκων που βαφτίζει «Greatheart» (Μεγαλόκαρδο)! Η πιο χτυπητή όμως πρωτοτυπία είναι το παρουσιαστικό των ηρώων: όλοι οι άντρες αποδίδονται καλοξυρισμένοι, κοντοκουρεμένοι λευκοί, ακολουθώντας τα πρότυπα αρρενωπότητας του Κάρι Γκραντ και του Σούπερμαν!

 

 

Το 1ο καρέ της 2ης σελίδας της «Ομήρου Οδύσσειας» στην αμερικανική

και στην ελληνική έκδοση. Οι διαφορές και οι παρεμβάσεις είναι εμφανείς!

 

 

Αναμφίβολα, οι εκδότες των «Κλασικών» στην Ελλάδα αδελφοί Πεχλιβανίδη, όταν έπρεπε να μεταφράσουν την «Οδύσσεια» το 1953, δεν συμμερίστηκαν αυτές τις αμερικανιές. Δεν σώζονται παρασκηνιακές λεπτομέρειες, όμως οι εκδότες είχαν μόλις κυκλοφορήσει τεύχη ελληνικής Ιστορίας από εγχώριους δημιουργούς και σίγουρα δεν ήθελαν να θρέψουν την κριτική που είχε ασκηθεί στα κόμικς τους ως… αμερικανική προπαγάνδα σε μια καθ’ όλα συντηρητική εποχή. Δεν αποκλείεται, επίσης, να υπήρξε δυσαρέσκεια από τους Έλληνες μεταφραστές των εκδόσεων, φιλόλογους κλασικής παιδείας, όπως ο Βασίλης Ρώτας. Το αποτέλεσμα, πάντως, ήταν ένα: το τεύχος δημοσιεύτηκε μετά από ολοκληρωτικό σχεδιαστικό ξεπατίκωμα! Οι Αχαιοί απέκτησαν γενειάδες, μακριά μαλλιά και ελληνικότερες πανοπλίες (αντί των πρωτύτερων ρωμαϊκών), ενώ ο Οδυσσέας απέκτησε ένα κράνος που παρέπεμπε στον φρυγικό σκούφο, σύμβολο του ήρωα στις αρχαίες απεικονίσεις.

 

Οι αλλαγές που έγιναν από άγνωστους επιμελητές (πιθανώς το σχέδιο είναι του Κώστα Γραμματόπουλου) ακολούθησαν τις απεικονίσεις της κλασικής Ελλάδας (αγγειογραφίες, γλυπτά) για την Οδύσσεια με γνώμονα την, καθ’ αυτούς, ιστορική ορθότητα. Το κείμενο, από την άλλη, μεταφράστηκε σχεδόν ατόφιο αλλάζοντας μικρές λεπτομέρειες και αποκαθιστώντας τον βασιλιά Greatheart σε Αλκίνοο. Η ίδια τακτική ρετουσαρίσματος εφαρμόστηκε, μάλιστα, και δεύτερη φορά: στο αμερικανικό κόμικς της «Ομήρου Ιλιάδας» με το σχέδιο του Κώστα Γραμματόπουλου.

 

 

Οι «χολιγουντιανοί» Οδυσσέας και Κίρκη στην πρωτότυπη

αμερικανική έκδοση και οι αρχαϊκότεροι στην ελληνική.

 

 

Έτσι, το φάντασμα του διορθωτικού αυτού ξεπατικώματος επανέρχεται φρέσκο 73 χρόνια μετά. Θα τόνιζαν, άραγε, οι σημερινοί επικριτές του Νόλαν πως οι διορθώσεις του κόμικς δεν είναι ιστορικά ακριβείς, μιας και αποτυπώνει τους Αχαιούς σαν Έλληνες του 5ου και όχι του 11ου αιώνα π.Χ.; Η θα παραδέχονταν πως οι μεταφορές και οι διασκευές ενός αθάνατου έργου μυθοπλασίας δεν έχουν ανάγκη να μπαίνουν σε συντηρητικά και εθνικιστικά στεγανά;

 

 

 

 

Και το σχετικό link...