Search the Community

Ένα πανόραμα των ελληνικών γελοιογραφιών στη διάρκεια της επτάχρονης δικτατορίας, από το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου μέχρι την κατάρρευση του Ιωαννίδη. Β. Χριστοδούλου, «Βραδυνή», 27/11/1973 Η στρατιωτική δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967 επέβαλε ένα καθεστώς αυστηρής λογοκρισίας σε κάθε πτυχή της πολιτικής και κοινωνικής ζωής. Η λογοκρισία, συνεχίζοντας και εμπλουτίζοντας το νομοθετικό πλαίσιο έκτακτης ανάγκης που είχε εδραιωθεί από τα χρόνια του Εμφυλίου, υπήρξε θεσμική, πολυεπίπεδη και κεντρικά οργανωμένη. Στη διάρκεια αυτών των επτά ετών και τριών μηνών (Απρίλιος 1967 – Ιούλιος 1974), αν και με διακριτές υποπεριόδους, επιχειρήθηκε η εδραίωση ενός καθεστώτος πολιτισμικής επιτήρησης με ολοκληρωτικά χαρακτηριστικά στον τομέα της πληροφόρησης. Θύμα της καταστολής υπήρξε τόσο η ελευθερία του Τύπου όσο και η καλλιτεχνική έκφραση, καθώς από τη χακί λογοκρισία δεν γλίτωσε κανένας τομέας της πολιτιστικής παραγωγής: κινηματογράφος, θέατρο, μουσική, λογοτεχνία, ραδιόφωνο και τηλεόραση υπέστησαν τα «ψαλιδίσματα» των λογοκριτών. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η επιβολή «γύψου» στις γελοιογραφίες. Στο παρόν αφιέρωμα θα επιχειρήσουμε μια ευρεία «χαρτογράφηση» της ελληνικής γελοιογραφίας κατά τη διάρκεια της χούντας των συνταγματαρχών. Για τον σκοπό αυτό περιηγηθήκαμε, φύλλο προς φύλλο, στο σύνολο των εφημερίδων πανελλαδικής κυκλοφορίας που συνέχισαν την κυκλοφορία τους μετά το απριλιανό πραξικόπημα, φτάνοντας μέχρι την τομή της Μεταπολίτευσης του 1974. Αυτοί που έβλεπαν τη χούντα να έρχεται… Βαθιά πολιτικοί (με την έννοια των ενεργών πολιτών) και δημοκρατικοί γελοιογράφοι όπως ο Φωκίων Δημητριάδης, ο Κώστας Μητρόπουλος, ο Αρχέλαος και ο Αντώνης Θεοφιλόπουλος (ΑΘΕΟΦ) δεν πιάστηκαν, αλληγορικά, με τις «πιτζάμες» στον ύπνο, όμως διέβλεπαν εκείνο που αρκετοί συζητούσαν, αλλά λίγοι αντιμετώπιζαν ως ρεαλιστικό κίνδυνο: την επιβολή χούντας. Με σειρά σκίτσων τους, ειδικά από όταν μπήκε το 1967, προειδοποιούσαν για την απειλή δικτατορίας, την οποία κατονόμαζαν ως χούντα, εβδομάδες, μήνες και χρόνια προτού εκδηλωθεί το απριλιανό πραξικόπημα. Α. Θεοφιλόπουλος, «Έθνος», 14/4/1967 Αρχέλαος, «Αθηναϊκή», 18/4/1967 Κ. Μητρόπουλος, «Το Βήμα», Ιούλιος1965 1η περίοδος: Απρίλιος 1967 – τέλη 1969 Περί ανέμων και υδάτων Η ελευθερία του Τύπου υπήρξε ο πιο άμεσος στόχος της χούντας. Παράλληλα με την κάθοδο των τανκς στο κέντρο της Αθήνας και τις συλλήψεις πολιτικών προσώπων, διακόπηκε στα πιεστήρια η έκδοση των εφημερίδων. Εφημερίδες όπως η «Αυγή», η «Αθηναϊκή», η «Δημοκρατική Αλλαγή», η «Ελευθερία», η «Μεσημβρινή» έκλεισαν και δεν ξανάνοιξαν, ενώ η Ελένη Βλάχου αρνήθηκε, υπό ένα τέτοιο καθεστώς, τη συνέχιση της κυκλοφορίας της «Καθημερινής». Οι υπόλοιπες («Ακρόπολις», «Απογευματινή», «Το Βήμα», «Τα Νέα», «Βραδυνή», «Έθνος» κ.ά.) άνοιξαν τις επόμενες ημέρες, αφού αποδέχτηκαν τις νέες συνθήκες: απαγόρευση κάθε αρνητικής κριτικής στο κυβερνητικό έργο και υποχρέωση να πλέκουν τα εγκώμια της δικτατορίας. Οι εντολές προς τους γελοιογράφους όσων εφημερίδων συνέχισαν να κυκλοφορούν ήταν να αποφεύγουν οποιαδήποτε αναφορά στα πολιτικά. Τρεις ήταν οι κυρίαρχες τάσεις που χαρακτηρίζουν εκείνη την περίοδο τις δουλειές τους: α) η απόσυρση από την πολιτική γελοιογραφία, β) το ανώδυνο χιούμορ (σεξιστικά αστεία, κοσμικά κουτσομπολιά και σχολιασμός της κάθε αλλαγής του καιρού), γ) η συμπόρευση με τις ιδεολογικές ντιρεκτίβες της δικτατορίας (απολύτως μειοψηφικά και περιστασιακά). Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν οι περιπτώσεις του Αρχέλαου (στην «Αθηναϊκή» μέχρι το πραξικόπημα, εν συνεχεία στο περιοδικό «Βεντέτα» με μη πολιτικά σκίτσα) και του Φωκίωνα Δημητριάδη. Ο τελευταίος ήταν σκιτσογράφος των δύο εφημερίδων του Οργανισμού Λαμπράκη («Το Βήμα», «Τα Νέα») και της «Μακεδονίας». Αφ' ενός το «Βήμα», όταν επανακυκλοφόρησε στις 25/4/67, έπαψε να φιλοξενεί γελοιογραφίες, αφ' ετέρου οι συνεργασίες του Δημητριάδη περιορίζονταν πλέον σε ιστορικού περιεχομένου εικονογραφήσεις (για μυθιστορήματα σχετικά με το Βυζάντιο στα «Νέα» και, ανυπόγραφα, για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στη «Μακεδονία»). Στη δεύτερη κατηγορία συγκαταλέγεται η πλειονότητα των σκιτσογράφων. Ο Κώστας Μητρόπουλος, το αειθαλές «κακό παιδί» της ελληνικής γελοιογραφίας, κατάφερνε, παρ' όλα αυτά, να διαφεύγει τη λογοκρισία, ενίοτε και άθελά του, όπως στο σκίτσο με τον υπό εκκόλαψη ταβερνόβιο, του οποίου το όνομα θεωρήθηκε υπονοούμενο για τη σύλληψη του Μίκη Θεοδωράκη. Κ. Μητρόπουλος, «Τα Νέα», 9/11/1967 Στην «Ακρόπολι», επί πολλούς μήνες αναδημοσιεύονταν μόνο γελοιογραφίες από το εξωτερικό. Από τις 18/2/68 αρχίζουμε να βλέπουμε σκίτσα του Ηλία Σκουλά. Η θεματική τους κινείται ανάμεσα σε ευτράπελα της καθημερινότητας και σε κουτσομπολίστικου χαρακτήρα ειδησάρια, τις «σπάταλες συζύγους» και το ειδύλλιο Ωνάση-Τζάκι. Στα διεθνή κυριαρχούν τα σατιρικά προς τη Σοβιετική Ένωση, αλλά και οι ειδήσεις σχετικά με τον ψυχροπολεμικό ανταγωνισμό για την «κατάκτηση» του Διαστήματος. Και βέβαια, η κάθε είδους μεταβολή του καιρού: η πτώση της θερμοκρασίας τον χειμώνα, ο καύσωνας, τα μπάνια του λαού και η απεγνωσμένη αναζήτηση δροσιάς το καλοκαίρι. Από τις 24/10/1968, τη θέση του Σκουλά παίρνει ο Βασίλης Μητρόπουλος, γνωστός για την προτίμησή του σε διεθνή ζητήματα, για τα οποία παρατηρείται μεγαλύτερη ανοχή: ο πόλεμος στο Βιετνάμ, οι αραβοϊσραηλινές σχέσεις, η προσσελήνωση του Ιουλίου 1969 και οι εξελίξεις στο ανατολικό μπλοκ. Οι προαναφερθέντες γελοιογράφοι, όμως, δουλεύουν παράλληλα και στην πάλαι ποτέ φιλο-ΕΡΕ «Απογευματινή». Ο μεν Βασίλης Μητρόπουλος συνεχίζει τη συνεργασία του με την εφημερίδα, υπογράφοντας τα σκίτσα του ως «(Βασίλης) Τζίλης», ενώ από την άνοιξη του 1968 επαναφέρει το «BAS». Εδώ οι γελοιογραφίες του είναι πιο εσωτερικής κατανάλωσης: τον πρώτο καιρό εκφράζεται μια κάποια ανακούφιση για το ότι η κατάργηση των κομματικών νεολαιών θα επαναφέρει τους νέους στα διαβάσματά τους, ενώ χλευάζονται οι «γιεγιέδες» και οι μαλλιάδες. Άλλες θεματικές: η απαγόρευση κυνηγιού, η επαναλειτουργία του Ιπποδρόμου, τα κωμικοτραγικά των αστυνομικών δελτίων και φυσικά η εμμονή με τις μετεωρολογικές συνθήκες. Ο δε Σκουλάς κινείται στο ίδιο μοτίβο με την «Ακρόπολι»: τα κοσμικά (ο Κόκοτας, η Βουγιουκλάκη κ.ο.κ.), οι εκδρομείς του Πάσχα και, το καλοκαίρι του 1969, λόγω προσσελήνωσης, πολυάριθμα αστεία με αστροναύτες και εξωγήινους. Στα τέλη του ‘69 κάνει την εμφάνισή του στην «Απογευματινή» και ο Γιάννης Κυριακόπουλος (ΚΥΡ), ο οποίος μέχρι τις 20/4/67 εργαζόταν στη «Μεσημβρινή». Τέλος, ο Βασίλης Χριστοδούλου της «Βραδυνής» την πρώτη περίοδο λαμβάνει απροκάλυπτα θέση υπέρ της «Εθνικής Κυβερνήσεως». Στο πρώτο σκίτσο του μετά το πραξικόπημα, ο στρατός ξεδοντιάζει τον κομμουνιστικό λύκο, ενώ άλλο σκίτσο μάς διαβεβαιώνει ότι είναι «αρίστη η διαβίωσις των κρατουμένων εις Γυάρον», καθώς οι εξόριστοι περνούν… «ζωή και κότα». «Απόλυτος τάξις επικρατεί καθ' άπασαν την χώραν» Β. Χριστοδούλου, «Βραδυνή», 28/4/1967 Στα σκίτσα του 1967-69, σε κάθε ευκαιρία, εξυμνείται το καθεστώς ως εξυγιαντικό του κρατικού μηχανισμού, καθώς ο παλαιοκομματισμός έχει εξαφανιστεί, όλα έχουν μπει σε τάξη, η οικονομία έχει σωθεί, έχουν ληφθεί μέτρα υπέρ των αγροτών, υπάρχει επάρκεια κρέατος κ.ο.κ. Συχνά-πυκνά σατιρίζεται η ενδοκομμουνιστική «φαγωμάρα» (σινοσοβιετική ρήξη, εισβολή στην Πράγα, διάσπαση ΚΚΕ), τα δε γεγονότα του Μάη ’68 αντιμετωπίζονται ως κομμουνιστική επιβουλή κατά της Γαλλίας, με τον Ντε Γκολ να ζηλεύει την κοινωνική γαλήνη που επικρατεί στην Ελλάδα των Απριλιανών (!). 2η περίοδος: 1970 – αρχές 1973 Η μακρά αναμονή Η «φιλελευθεροποίηση» που προαναγγέλθηκε μετά το 1970, μαζί με κάποιες αόριστες υποσχέσεις για εκλογές δημιούργησαν ένα σχετικά ευνοϊκό περιβάλλον για τον Τύπο, καθώς το καθεστώς ήθελε να εμφανιστεί ανεκτικό στην κριτική. Οι γελοιογράφοι συγκαταλέγονταν στους λίγους προνομιούχους που μπορούσαν να εκφράζουν συγκρατημένα τις απόψεις τους. Πλέον πληθαίνουν οι αναφορές στην ενδοελληνική επικαιρότητα, ενώ βλέπουμε σταδιακά ολοένα και περισσότερες πολιτικές αιχμές, ακόμη και στα πιο «αθώα» σκίτσα. Όπως αυτά του BAS στην «Ακρόπολι», ειδικά από τα τέλη του 1970, τα οποία είναι «διπλής ανάγνωσης»: όχι τυχαία, επιλέγει να στηλιτεύσει με νόημα τις περιπτώσεις αυταρχισμού και ανελευθερίας άλλων χωρών, όπως στην ΕΣΣΔ, στην Πολωνία – που ζητάει ψωμί αντί για τανκς!, στη Γουατεμάλα, στην Ισπανία του Φράνκο, στην Τουρκία. ΒAS, «Ακρόπολις», 18/12/1970 Από το 1972, κριτική γίνεται πιο ανοιχτά και στις ΗΠΑ του Νίξον, ως προς το Βιετνάμ, ενώ υπάρχουν ειρωνικές αναφορές στον ρόλο της Ελλάδας ως «αγκυροβολίου» του αμερικανικού στόλου (π.χ. 3/6/72). Χωρίς να απουσιάζουν οι θεματικές για τις εκπτώσεις στα καταστήματα, τη μόδα, το ποδόσφαιρο και, φυσικά, τον καιρό, ο Σκουλάς και κυρίως ο ΚΥΡ καταπιάνονται στην «Απογευματινή» με τα διεθνή, μη φειδόμενοι αιχμηρών σχολίων για τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό, τις αραβοϊσραηλινές συγκρούσεις και τις επικίνδυνες εξελίξεις στο Κυπριακό. Από τον Νοέμβριο του 1970, ο ΚΥΡ σατιρίζει στα μουλωχτά την εθνικοφροσύνη, θυμίζει τη «βία και νοθεία» των εκλογών του ’61 και κάνει διάσπαρτες αναφορές στις ειρηνιστικές και φεμινιστικές ιδέες και στο κίνημα των χίπις. ΚΥΡ, «Απογευματινή», 5/11/1970 Αλλά και ο Χριστοδούλου, κυρίως από το 1971 και μετά, δείχνει να κάνει μια στροφή 180 μοιρών από τον κομφορμισμό της πρώτης περιόδου, εκδηλώνοντας θαρρετά τη διαμαρτυρία του για τη διαιώνιση του στρατιωτικού νόμου. Για παράδειγμα, η επέτειος των 5 χρόνων από το πραξικόπημα απεικονίζεται σαν μια πενταετής καταιγίδα την οποία ένας ασθενής σε γύψο προσπαθεί να προσπεράσει, στα τέλη του ’72 εκφράζεται επανειλημμένως αγανάκτηση για τη διαρκή αναβολή των εκλογών και αντιμετωπίζεται σκωπτικά η προπαγάνδα του Γεωργαλά. Η όλη στάση του Χριστοδούλου, πάντως, συμβαδίζει με την κάπως αντιπολιτευτική στροφή της «Βραδυνής». Πιο θαρραλέος όλων, ο Κώστας Μητρόπουλος «χτυπάει κέντρο» με το βιτριολικό του χιούμορ, που συχνά περνάει κάτω από το ραντάρ της αντιληπτικής ικανότητας των λογοκριτών. Όχι ότι αυτή η τάση δεν προϋπήρχε, αλλά από το 1970 εντείνεται. Το σταθερό μοτίβο του είναι η υπαινικτικότητα: αναφερόμενος σε αντιδημοκρατικές πτυχές και των δύο αντιμαχόμενων πλευρών του Ψυχρού Πολέμου, στοχεύει στη χουντική κυβέρνηση. Οι αφορμές είναι ποικίλες: η δήλωση του Χουάν Κάρλος ότι θα εγκατασταθεί «κάποια μορφή δημοκρατίας» στην Ισπανία, η απορία τού τότε Τούρκου πρωθυπουργού Ντεμιρέλ για το τι είναι οι εκλογές, καθώς και οι φήμες περί πραξικοπήματος στην Κύπρο. Τολμάει, μάλιστα, να κάνει μνεία μέχρι και στις βομβιστικές ενέργειες του αντιδικτατορικού κινήματος, δείχνοντας σε σκίτσο του ότι «αυτή την εποχή είναι της μόδας οι πυροτεχνουργοί» (2/4/70)! Στο ίδιο μήκος κύματος και ο συνάδελφός του στα «Νέα», Φ. Δημητριάδης, ο οποίος ειρωνεύεται τα ψευτοδημοκρατικά φτιασιδώματα της χούντας (π.χ. Συμβουλευτική) και στηλιτεύει την αναβολή των εκλογών. Αυτός είναι άλλωστε και ο κοινός παρονομαστής όλων των γελοιογράφων μετά το 1970-71: οι εκλογές αργούν, οι υποσχέσεις για ομαλή μετάβαση στον κοινοβουλευτισμό ακούγονται σαν εμπαιγμός, η δημοκρατία παραμένει μια διαρκής εκκρεμότητα. 3η περίοδος: Αρχές 1973 – Νοέμβριος 1973 Μεταξύ Νομικής και Πολυτεχνείου Η χώρα εισήλθε στο 1973 με την εντύπωση ότι θα είναι μια χρονιά μεταβατική. Αποδείχτηκε όντως μεταβατική, αν και όχι με τον τρόπο που φανταζόταν ο Παπαδόπουλος. Η λεγόμενη περίοδος της «φιλελευθεροποίησης» θεωρείται η πλέον ανεκτική σε κάποια μορφή ελευθερίας του Τύπου και με μια ελαφρά χαλάρωση της λογοκρισίας σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο, σε επιτηρούμενο, πάντα, πλαίσιο. Αυτό γίνεται αισθητό και στις γελοιογραφίες. Μια κάποια ειρωνεία και αγανάκτηση προς το καθεστώς αρχίζουν να διαφαίνονται. Οι γελοιογράφοι περνούν τα μηνύματά τους για την ανάγκη «ξεκουμπίσματος» της 21ης Απριλίου αφού, σύμφωνα με τη ρητορική της, «εξεπλήρωσε την αποστολήν της» (βλ. BAS, «Ακρόπολις», 24/1/73). Επί σειρά εβδομάδων, και με τη μίνι εξέγερση του Φλεβάρη στη Νομική να προδιαγράφει την πορεία προς τον Νοέμβρη, σχολιάζονται και οι επαφές της χούντας με εκπροσώπους του παλιού συντηρητικού κόσμου προκειμένου να επιτευχθεί η ελεγχόμενη μετάβαση. Κυρίως, όμως, οι αντιπολιτευτικές γελοιογραφίες αυξάνονται μετά την 1η Ιουνίου 1973, την ανακήρυξη της «Προεδρικής Δημοκρατίας» ως νέου πολιτεύματος και την πορεία προς το δημοψήφισμα για την επικύρωσή της, στις 29 Ιουλίου. Ο Χριστοδούλου από την πρώτη στιγμή στηρίζει την καταψήφιση του χουντικού «Συντάγματος», καθώς η «Βραδυνή» αναδεικνύει την καμπάνια υπέρ του «ΟΧΙ» σε κεντρική της γραμμή. Στον εν λόγω σκιτσογράφο, άλλωστε, ανήκει το γνωστό σκίτσο, την επαύριον του νόθου δημοψηφίσματος, με τον Κρητικό λυράρη να άδει τη μαντινάδα: «Μαθές δεν εματάγινε τέτοιο κουτί ρημάδι / “ΟΧΙ” να ρίχνης το πρωί, να βγαίνη “ΝΑΙ” το βράδυ» (31/7/73). Β. Χριστοδούλου, «Βραδυνή», Ιούλιος 1973 Αλλά και οι υπόλοιποι γελοιογράφοι (Κώστας και Βασίλης Μητρόπουλος, ΚΥΡ, Σκουλάς κ.ο.κ.) παίρνουν ξεκάθαρα θέση υπέρ του «ΟΧΙ». Τα πενάκια τους θα συνεχίσουν να συμπίπτουν και τους επόμενους μήνες μέχρι τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, με σατιρικές αιχμές κατά της χουντικής «φιλελευθεροποίησης». Η σύμπνοια που χτίστηκε ανάμεσά τους το 1973 αποτελεί το πρελούδιο της μετέπειτα γελοιογραφικής «ομόνοιας» της Μεταπολίτευσης. Στόχος, ομοθυμαδόν, των γελοιογράφων, έγινε το φθινόπωρο του ’73 ο Σπύρος Μαρκεζίνης, ο οποίος τοποθετήθηκε στις 8 Οκτωβρίου από τον Παπαδόπουλο στην πρωθυπουργία με την εντολή να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές το επόμενο έτος. Την ίδια μέρα, ο Χριστοδούλου θα σκιτσάρει τη μεν στρατιωτική κυβέρνηση να αποχωρεί, τον δε «γύψο» να παραμένει στο πόδι του Έλληνα – ίσως η πρώτη φορά που ο γύψος χρησιμοποιείται ως γελοιογραφικό σύμβολο. Δεν υπάρχει προηγούμενο από το 1967 τα βέλη της σάτιρας να στρέφονται συστηματικά σε συγκεκριμένο πολιτικό πρόσωπο. Ο Μαρκεζίνης απεικονίζεται ως δοτός και ως «μαριονέτα» του Παπαδόπουλου, ενώ αμφισβητούνται οι διαβεβαιώσεις του για «αδιαβλήτους εκλογάς» και η όλη διαδικασία χαρακτηρίζεται «δικτατορία με κοινοβουλευτικό μανδύα. Η. Σκουλάς, «Απογευματινή», 30/10/1973 Ο Κώστας Μητρόπουλος αποδομεί τον από τότε διακηρυσσόμενο ακροδεξιό μύθο περί «οικονομικού θαύματος της χούντας» («Τα Νέα», 5/11/73) και αντιμετωπίζει τον Μαρκεζίνη με βαθιά ειρωνεία. Ο Σκουλάς τού «φοράει», περιπαικτικά, το φρυγικό σκουφάκι της Δημοκρατίας και ο ΚΥΡ, στο εβδομαδιαίο κόμικς του, δεν διστάζει να συσχετίσει το «ΟΧΙ» της 28ης Οκτωβρίου με την εξέγερση της Νομικής του Φλεβάρη ’73 («Απογευματινή», 27/10/73). Και ενώ η κριτική κορυφώνεται, η εξέγερση του Πολυτεχνείου προκαλεί αμηχανία στις μεγάλες εφημερίδες, ενώ οι γελοιογράφοι είτε διστάζουν να είναι δηκτικοί (π.χ. στην «Απογευματινή») είτε τα σκίτσα τους απουσιάζουν τελείως («Τα Νέα»). Η. Σκουλάς, «Απογευματινή», 6/9/1973 Αναπάντεχα, το πιο τολμηρό σκίτσο στη διάρκεια του τριημέρου δημοσιεύθηκε στη «Βραδυνή» από τον Β. Χριστοδούλου, ο οποίος, με πολιτική οξυδέρκεια, συσχετίζει τις διακηρύξεις του Πινοσέτ περί «αναμορφώσεως του λαού της Χιλής» μετά την ανατροπή του Αλιέντε με τη βιωμένη εμπειρία εξίμισι χρόνων ελληνικής χούντας. 4η περίοδος: Νοέμβριος 1973 – Ιούλιος 1974 Στη σκιά του «αόρατου δικτάτορα» Το πραξικόπημα Ιωαννίδη στις 25/11/1973 τερματίζει το «πείραμα Μαρκεζίνη» και εγκαθιδρύει μια ακόμα πιο σκληρή δικτατορία. Όσο και αν φαίνεται παράδοξο, τις πρώτες ημέρες της χούντας Ιωαννίδη δημοσιεύονται οι πιο «αντιχουντικές» γελοιογραφίες της επταετίας, με την έννοια ότι αυτές στρέφονταν κατά του ανατραπέντος Παπαδόπουλου. Μεταξύ άλλων, ο Χριστοδούλου, λίγο πριν από το κλείσιμο της «Βραδυνής», πρόλαβε να σκιτσάρει τον Παπαδόπουλο σε γύψο. Ομοίως και ο Σκουλάς, που τον απεικόνισε σαν λαγό να έχει πιαστεί σε δόκανο (αναφορά στον υποχρεωτικό περιορισμό τού τέως δικτάτορα στο Λαγονήσι), ενώ παρουσίασε τον εγκλεισμό του ως ευκαιρία να εκπαιδευτεί στο συντακτικό, καθώς τα προηγούμενα χρόνια κακοποίησε την ελληνική γλώσσα. Η. Σκουλάς, «Απογευματινή», 28/11/1973 Σύντομα όμως τα πολιτικά σκίτσα απαγορεύονται και πάλι (από την «Ακρόπολι» μάλιστα, τα σκίτσα εξοβελίζονται γενικώς) και οι μόνες επιτρεπόμενες αναφορές στην ελληνική επικαιρότητα είναι για το πετρέλαιο που εντοπίστηκε στη Θάσο. Επίσης επανέρχονται οι κλασικές απολίτικες θεματικές: τα αστεία με τις συζύγους, τους ταβερνόβιους και, φυσικά, τον καιρό. Παρ' όλη την ασφυξία, ο Κώστας Μητρόπουλος καταφέρνει και πάλι να ξεφεύγει από το ραντάρ της λογοκρισίας. Το καλοκαίρι του ’74 τίποτα δεν προμήνυε τις καταιγιστικές εξελίξεις. Μέχρι το χουντικό πραξικόπημα κατά του Μακαρίου στην Κύπρο και την τουρκική εισβολή, οι μόνες ειδήσεις που καταγράφουν οι εφημερίδες και σχολιάζουν οι γελοιογράφοι τους είναι οι τολμηρές εμφανίσεις καλλονών στις παραλίες και οι δασικές πυρκαγιές. Η τομή της Μεταπολίτευσης Η κατάρρευση της χούντας μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο και η επάνοδος του Καραμανλή τα ξημερώματα της 24ης Ιουλίου 1974 βιώθηκαν από τους γελοιογράφους ως μια έκρηξη δημοκρατίας που έφερε έναν πρωτόγνωρο αέρα ελευθερίας. Το άγος της δικτατορίας, οι ευθύνες του Στέμματος στη νομιμοποίηση των Απριλιανών, ο ρόλος των Αμερικανών στην κυπριακή τραγωδία, η καταδίκη των πρωταιτίων και των βασανιστών κοκ. καταλαμβάνουν κεντρικό ρόλο στις γελοιογραφίες της Μεταπολίτευσης, ύστερα από επτά χρόνια λογοκρισίας και «γύψου». Αλλά για περισσότερα σχετικά με την έναρξη της «χρυσής εποχής» της ελληνικής γελοιογραφίας παραπέμπουμε στο άρθρο μας «Η Μεταπολίτευση των γελοιογράφων» («Εφ.Συν.», 24/7/2024). Και το σχετικό link...

H κατάρρευση της δικτατορίας στον απόηχο της κυπριακής τραγωδίας και η άφιξη του Κωνσταντίνου Καραμανλή στην Αθήνα τα ξημερώματα της 24ης Ιουλίου 1974 υπήρξε μια διαδικασία που απελευθέρωσε δυναμικές σε κάθε τομέα της πολιτικής και πνευματικής ζωής. Ένας από αυτούς υπήρξε και ο χώρος της γελοιογραφίας. Φύσει ενοχλητικές για κάθε εξουσία, λόγω της ικανότητάς τους να μεταδίδουν ευρηματικά πολιτικά μηνύματα μέσω του σατιρικού υπαινιγμού, οι γελοιογραφίες είχαν υποστεί και εκείνες, ως αναπόσπαστο κομμάτι του Τύπου, τις συνέπειες του «γύψου»: απαγορεύσεις και προληπτική λογοκρισία. Γιάννης Ιωάννου (1974). Από το άλμπουμ «Η άλλη επταετία: γελοιογραφίες 1974-1981» Καθώς όμως η πολιτική γελοιογραφία είναι «φρούτο» που ευδοκιμεί μόνον στο εύκρατο κλίμα του πλουραλισμού, η εκρηκτική της εμφάνιση τον Ιούλη του ’74 υπήρξε αναπόφευκτη. Γελοιογράφοι γνωστοί ήδη από τα προδικτατορικά χρόνια και με παρουσία στις λιγοστές, ασφυκτικά ελεγχόμενες εφημερίδες που κυκλοφορούσαν επί επταετίας «έβγαλαν το άχτι τους» μετά από επτά χρόνια τρόμου και βίας: «Γύψος τέλος» μας πληροφορεί η ταμπέλα που βρίσκεται έξω από κατάστημα με… υλικά οικοδομών, σε ένα από τα σκίτσα του Κώστα Μητρόπουλου στα «Νέα». Ενώ ο Κώστας Βλάχος στην «Αθηναϊκή» απεικονίζει τη δημοκρατία ως νεαρή κοπέλα με φρυγικό σκουφάκι να καλεί σαλπίζοντας όλους τους εξόριστους της δικτατορίας. Κώστας Μητρόπουλος, «Τα Νέα» 26.7.1974 Κώστας Βλάχος, «Αθηναϊκή» 25.7.1974 Λίγο αργότερα, ο ανερχόμενος σκιτσογράφος Σπύρος Ορνεράκης θα φιλοτεχνήσει το πασίγνωστο «αγόρι που ουρεί στο στέμμα», σύμβολο της αντιμοναρχικής καμπάνιας. Με το χαρακτηριστικό «σκιαγραφικό» του κέντημα, ο Βαγγέλης Παυλίδης δεν θα… χαρίσει κάστανα στον (γνώριμο από τα χρόνια της ΕΡΕ) Εθνάρχη, απαιτώντας «εδώ και τώρα» ριζοσπαστικές ελευθερίες. Και βέβαια θα κάνει το ντεμπούτο του και ο ανεπανάληπτος Γιάννης Ιωάννου, φέρνοντας στις γελοιογραφικές του αποσκευές τον γαλλικό «αέρα» και ανοίγοντας… τρίτους δρόμους στις επόμενες γενιές Ελλήνων γελοιογράφων. Κώστας Βλάχος, Αντώνης Καλαμάρας, ΚΥΡ, Ηλίας Δελλόγλου (ο γνωστός σήμερα Ηλίας Μακρής), Παναγιώτης Μήλας, Βασίλης Μητρόπουλος (BAS) και Διογένης Οικονόμου είναι, μεταξύ άλλων, τα θρυλικά ονόματα δημιουργών που επίσης αποτύπωσαν με τα πενάκια τους τη μεγαλύτερη τομή της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Σπύρος Ορνεράκης, αντιμοναρχική αφίσα, Νοέμβριος 1974 ΚΥΡ, «Απογευματινή» 13.2.1975 Παρατηρώντας μία προς μία τις εκατοντάδες γελοιογραφίες της κρίσιμης εκείνης περιόδου (Ιούλιος 1974 – Αύγουστος 1975), διαπιστώνουμε μια πρωτοφανή πνοή ελευθερίας με τη μορφή του αυθόρμητου χιούμορ. Παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις, από τον ριζοσπάστη αριστερό μέχρι τον συντηρητικό αντιχουντικό δεξιό επικρατεί, για πρώτη φορά από τον πόλεμο του 1940, μια σύμπνοια: καταδίκη της χούντας, εμβάθυνση στη δημοκρατία και φυσικά «πυρ ομαδόν» κατά του πιο μισητού τότε προσώπου πανελληνίως, του Χένρι Κίσινγκερ. Θεματικές όπως η διπλή τουρκική εισβολή στην Κύπρο, η θριαμβευτική υποδοχή του Καραμανλή, η αποχουντοποίηση, οι σχέσεις με την ΕΟΚ και το ΝΑΤΟ, η πορεία προς τις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974, το δημοψήφισμα για το πολιτειακό, η υπερψήφιση του νέου Συντάγματος, η δίκη και καταδίκη των πρωταιτίων της χούντας καταγράφονται στις γελοιογραφίες του πρώτου χρόνου της Μεταπολίτευσης, καθιστώντας τις ένα είδος πρωτογενούς ιστορικής πηγής. Αλλά και λιγότερο γνωστά στο ευρύ κοινό γεγονότα, όπως η ματαιωμένη απόπειρα πραξικοπήματος τον Φλεβάρη του 1975 από χουντικά σταγονίδια ή η δράση της νεοφασιστικής οργάνωσης «Νέα Τάξις», αποτυπώνονται από τους γελοιογράφους με έναν τρομακτικά επίκαιρο τρόπο, αποδεικνύοντας ότι κάθε άλλο παρά δεδομένη θεωρούσαν τότε την, ακόμα εύθραυστη, Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία. * Σκιτσογράφος, μέλος Δ.Σ. της Λέσχης Ελλήνων Γελοιογράφων Ηλίας Σκουλάς, «Απογευματινή» 25.7.1974 ΚΥΡ, «Ελευθεροτυπία» 23.7.1975 🔴 «Η Μεταπολίτευση των γελοιογράφων» είναι ο τίτλος της έκθεσης που παρουσιάστηκε την Κυριακή 21 Ιουλίου 2024 στον κήπο του Προεδρικού Μεγάρου, στο πλαίσιο των εορτασμών για τα 50 χρόνια από την αποκατάσταση της δημοκρατίας. Πρόκειται για το εισαγωγικό μέρος μιας μεγαλύτερης αναδρομικής έκθεσης, η οποία θα παρουσιαστεί στο μετρό του Συντάγματος μεταξύ 14 και 19 του προσεχούς Οκτωβρίου με την επιμέλεια της Λέσχης Ελλήνων Γελοιογράφων, υπό την αιγίδα της Προέδρου της Δημοκρατίας, κ. Κατερίνας Σακελλαροπούλου. Και το σχετικό link...

Το 2017 όπως το είδαν και το ερμήνευσαν οι κορυφαίοι γελοιογράφοι και σκιτσογράφοι των Νέων˙ οπαλαίμαχος Κώστας Μητρόπουλος, η Εφη Ξένου, ο Κώστας Σκλαβενίτης και ο Δημήτρης Αγγελούσης. Ενα ταξίδι με αποσκευές γεμάτες χιούμορ, σάτιρα και θυμηδία. ΚΑΛΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΚΑΛΗ ΔΙΑΣΚΕΔΑΣΗ.

Το 1979, οι εκδόσεις Gutenberg κυκλοφορούν το 10ο άλμπουμ με συλλογή γελοιογραφιών του Κώστα Μητρόπουλου, με τον τίτλο "Οι Σπόροι". Είναι η πρώτη έκδοση του άλμπουμ και αριθμεί 116 σελίδες, στις οποίες με το καυστικό του χιούμορ και σχέδιο, ο Κώστας Μητρόπουλος σκιαγραφεί, με πρωταγωνιστές τους Σπόρους του, τα τότε δρώμενα της πολιτικής και κοινωνικής ζωής του τόπου. Αν και ετεροχρονισμένο, παραμένει διασκεδαστικό άλμπουμ. Μερικές ενδεικτικές Φώτο... Αφιέρωμα στον Κώστα Μητρόπουλο Εργογραφία

Το 1984 οι εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφορούν το εν λόγο άλμπουμ, το οποίο περιελάμβανε αποσπάσματα από τα χρονογραφήματα και τα άρθρα του Χάρρυ, στην εφημερίδα "ΤΑ ΝΕΑ". Αν και ετεροχρονισμένο, τα άρθρα του Κλυνν σε κάνουν να γελάς, αφοί με το γνωστό του καυστικό/σατυρικό του χιούμορ, σατυρίζει την τότε κοινωνική και πολίτικη ζωή του τόπου. Στο ίδιο ύφος κυμαίνονται και τα σκιτσάκια του Μητρόπούλου. Ενδεικτικές εσωτερικές σελίδες για να πάρετε μια γεύση του περί τίνος πρόκειται.

Συλλογή πικάντικων γελοιογραφιών του Κώστα Μητρόπουλου από το 1975. Ξανακυκλοφόρησε σε 3η έκδοση το 1982 με 148 σελίδες. Οι προηγούμενες εκδόσεις πιθανώς να είχαν λιγότερες (114?) Δεν είναι καθόλου χυδαίες, αλλά βλέπω το πότε κυκλοφόρησε και κάποια από αυτά που βλέπω με ξαφνιάζουν αφού νόμιζα πως κάποια πράγματα παραήταν ταμπού και δεν τα πλησίαζε κανείς ούτε από χιλιόμετρο Διασκεδαστικότατο άλμπουμ πάντως

Στις 4 Ιανουαρίου 2015,η εφημερίδα "ΤΑ ΝΕΑ της Κυριακής" έδωσαν μαζί με την κυκλοφορία τους κι ένα άλμπουμ-ημερολόγιο με γελοιογραφίες του Κώστα Μητρόπουλου...!Οι γελοιογραφίες δεν είναι καινούργιες,αλλά προέρχονται από το ημερολόγιο του 1986...!Βέβαια οι συγκεκριμένες γελοιογραφίες είναι πιο επίκαιρες από ποτέ...!Σαν να μην πέρασε μία ημέρα...! Πρόκειται για το ημερολόγιο του 1986 που βγήκε από την Pirelli με τίτλο "Καταναλώνουμε περισσότερα από όσα παράγουμε" και του οποίου το αφιέρωμα θα το βρείτε ΕΔΩ...! Το άλμπουμ είναι σκληρόδετο με γυαλιστερό χαρτί,το οποίο είναι αρκετά επιρρεπές στην υγρασία και κατσαρώνει πολύ εύκολα...!Στις πρώτες σελίδες υπάρχει ένας πρόλογος με μία φωτογραφία του δημιουργού (επί το έργον),καθώς επίσης κι ένας πρόλογος του Πανεπιστημιακού Ηλία Νικολακόπουλου (ξέρετε,ο εκλογολόγος του MEGA) με τίτλο "Ένα επίκαιρο ημερολόγιο"...! Έπειτα υπάρχουν δύο συνοπτικα ημερολόγια του 2015 και του 2016 και στην συνέχεια οι αριστερές του σελίδες περιέχουν από μία γελοιογραφία,ενώ οι δεξιές από ένα μηνιαίο ημερολόγιο...! Τέλος,μεταξύ του ενός μήνα και του άλλου υπάρχει ένα δισέλιδο,από το οποίο η μία σελίδα είναι χώρος για σημειώσεις και η απέναντί της έχει άλλη μία γελοιογραφία...! Χορηγός του άλμπουμ αυτού είναι η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδας...! Αφιέρωμα στον Κώστα Μητρόπουλο

Με αφορμή το άλμπουμ του Κώστα Μητρόπουλου 1960-2015 Τα καλύτερά μας χρόνια ο συγγραφέας του άρθρου κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα αναδρομή στην ελληνική γελοιογραφία (και ειδικά εκείνη στα αριστερά έντυπα) μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Στη συνέχεια όμως, είναι αρκετά επικριτικός σχετικά με την εν λόγω έκδοση. Ζητώ συγγνώμη για την ποιότητα των φωτοτυπιών, αλλά δυστυχώς αυτός που τις έβγαλε, προφανώς δεν ήξερε καλά τη δουλειά του. Η δεύτερη σελίδα είναι αρκετά στραβή, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα να έχει φαγωθεί η αρχή κάθε σειράς στην πρώτη παράγραφο. Ακόμα κι έτσι, βέβαια, πιστεύω ότι η παράγραφος βγάζει νόημα. Δεσμεύομαι να τις ξαναανεβάσω με καλές φωτοτυπίες μέσα στο Σ/Κ. Από το τεύχος #58 Αφιέρωμα στο γελοιογράφο.

Από το οπισθόφυλλο: "Εντελώς σίγουρα. Τα τελευταία πενήντα πέντε χρόνια, από το 1960-2015, ήταν τα καλύτερα χρόνια που ζήσαμε ενταύθα, ως αυτόχθονες, ως εισαχθέντες ή μπαινοβγαίνοντες νομίμως ή όχι από Ασία, Αφρική, Ανατολική Ευρώπη ή Δυτικά Βαλκάνια, ως εργαζόμενοι, ως άνεργοι, ως ποδοσφαιρόφιλοι -εκτός ΑΕΚτζήδων και Βάζελων-, ως φορολογούμενοι ή φοροφυγάδες, ως δημοκράτες ή ψιλοφασίστες, ως έντιμοι ή λαμόγια, και όσοι τέλος πάντων αναπνεύσαμε ενθάδε τη ρύπανσή μας ή φάγαμε τα φυτοφάρμακά μας. Αμφιβάλλετε; Για γκουγκλάρετε παρακαλώ στα ηλεκτρονικά λήμματα και μετρήστε: Μεταξύ 1960-2015 μας έτυχαν τα απόνερα ενός Εμφυλίου, μια καραμπινάτη δικτατορία, μια πατενταρισμένη χρεοκοπία, τρεις υποτιμήσεις, δεκατέσσερα σεισμοί, τριάντα μία πλημμύρες, διακόσιες δέκα πυρκαγιές και εμπρησμοί, πέντε εντελώς άχρηστοι πρωθυπουργοί, πενήντα δευτεράντζες υπουργοί, δύο αρχιεπίσκοποι θουκυριεφυλακήν τωστοματίμου, μια μοναρχία της πεντάρας, δεκαπέντε αριστεροί αρχηγοί μειωμένης αντιλήψεως, δέκα δεξιοί ηγέτες για τα μπάζα, και ένας λαός σκάρτος με εκλάμψεις, μανιακός του ρουσφετιού και των επιδοτήσεων." Το πλέον πρόσφατο και μάλλον τελικό άλμπουμ του Κώστα Μητρόπουλου, αποτελεί συλλογή γελοιογραφιών απ' όλη τη διάρκεια της σκιτσογραφικής του σταδιοδρομίας (εξ ου και ο τίτλος). Λιανική τιμή: 16,60 €

ΤΗ ΡΩΜΙΟΣΥΝΗ ΝΑ ΤΗΝ ΚΛΑΙΣ Έκθεση γελοιογραφίας του Κώστα Μητρόπουλου στον πολυχώρο Μεταίχμιο (Ιπποκράτους 118, Αθήνα) με αφορμή την έκδοση του λευκώματός του "1960 - 2015 Τα Καλύτερά μας Χρόνια σε 285 Γελοιογραφίες" από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Τα εγκαίνια και η ημερομηνία έναρξης της έκθεσης ήταν στις 12 Δεκεμβρίου 2014, όμως η έκθεση θα συνεχιστεί ως τις 31 Ιανουαρίου 2015. Ανοιχτή για το κοινό: Καθημερινά 9:00 - 21:00 και Σάββατο 9:00 - 15:00. Πηγές: parapolitika.gr newsinnews.gr

Σκάστε πρωταπριλιάτικο χαμόγελο με το μαγικό πενάκι 7 γελοιογράφων!